# İran Türkleri

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_T%C3%BCrkleri
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: İran Türkleri, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0ran_T%C3%BCrkleri (CC-BY-SA-4.0)

- **Grup:** İran Türkleri
- **Nüfus:** 20 milyon ila 34 milyon arasında
- **Diller:** Azerice, Türkmence ve Kaşkayca
- **Dinler:** İslâm; (Çoğunluğu Şii, bir kısmı Sünni ve bir kısmı da Kızılbaş)
- **İlgili gruplar:** Şahsevenler, Kaşkaylar

![İranda Türk nüfuslu bölgeler](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3c/Map_of_Turkic-inhabited_provinces_of_Iran%2C_according_to_a_poll_in_2008.png)
*İranda Türk nüfuslu bölgeler (Sabuhi from Baku, CC-BY-SA-4.0)*

**İran Türkleri**[^1][^2][^3] (**ترک‌های ایران** *Torkha-ye İran*), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'da yaşayan [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1). Başta [İran Azerileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_Azerileri) olmak üzere [Türkmenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler), [Kaşkaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fkaylar), [Horasan Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan_T%C3%BCrkleri), [Halaçlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hala%C3%A7lar), Sungurlar, [Ebiverdiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebiverdiler), [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) ve [Özbekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler) gibi [Türk dilli halklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) İran'ın belirli bölgelerinde yaşamaktadırlar.[^4]

Bugün İran'da popüler konuşmada *Torki* sözü *Türkî* (Turkic) ve *Türk* (Turkish) kelimelerinin her ikisine işaret eder.[^5] İran'da Azeriler en büyük Türk dilli gruptur ve Farsçadaki İran Türkleri (ترکهای ایران) adı öncelikle [İranlı Azerbaycan Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_Azerileri) için kullanılmaktadır.[^6] [Tebriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tebriz), İran Türklüğünün siyasi ve kültürel merkezidir.[^7]

[Türkmen Sahra](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmen_Sahra) bölgesinde yaşayan Türkmenler, İran'da “Türklüklerini” en fazla koruyan toplum olarak bilinmektedirler.[^8]

Çalışmalarını İran'daki Türk dilleri üzerine yoğunlaştıran [Türkolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkoloji) [Gerhard Doerfer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerhard_Doerfer) İran'ı Türk dili açısından şöyle değerlendirmiştir: *İran günün birinde eşit haklara sahip olacak dilleri ve kültürleriyle doğunun İsviçre’si durumuna gelebilir, işte o zaman oradaki milletleri bütün yönleriyle iyice araştırmanın vakti gelmiş olacaktır. Böylece, filoloji bilimi ve Türkoloji bilimi bugünden tahmin edilmeyecek bir ölçüde zenginleşecektir.*[^9]

## Nüfus

İran'da yaşayan Türklerin nüfusu ile ilgili kesin bir rakam verilmemektedir.[^10] Verilen rakamlarda Türk nüfusu en az 20 milyon, en çok 35 milyon olarak gösterilmektedir.[^11] İran'daki Türklerin nüfusu 20 milyon,[^12] 25 milyon,[^13][^14] 33 milyon,[^15] 34 milyon[^16] olarak birbirinden farklı şekilde verilmektedir. Dünya Bankası Ülke Profilleri veri tabanına göre 66,1 milyonluk İran nüfusunun %42'sini Türkler oluşturmakta olup, bu oran da yaklaşık 25 milyonluk bir Türk nüfusunu göstermektedir.[^17][^18] Bağımsız kaynaklara göre % 25-30 olan İran Türklerinin oranı, Azeriler tarafından % 60-70 olarak ifade edilmektedir.[^19]

- En büyük Türk nüfusunu [İran Azerileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_Azerileri) oluşturur. Sayıları 18 milyon ila 25 milyon arasındadır.
- İkinci büyük grup Türkmenlerdir. Sayıları 2.5 milyon ila 3 milyon civarındadır.
- Kaşkay Türkleri, sayıları 1.5 milyon ila 2 milyon arasındadır.
- Diğer Türk toplulukları Avşarlar, Kaçarlar, Karapapaklar, Kazaklar, Halaçlar ise 2 ila 5 milyon arasındadır.

## Tarih

![Şahseven kızları](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/Shahsevan_girls_from_a_rich_family.jpg/1280px-Shahsevan_girls_from_a_rich_family.jpg)
*Şahseven kızları (Севрюгин Антон Васильевич, public-domain)*

İran ve Türk kelimeleri yan yana geldiğinde sıkça **İran ~ Turan** ikilemesi kullanılır. **Turan** adı verilen coğrafya Türklerin ve Türklerle akraba diğer kavimlerin üzerinde yaşamış oldukları, İran ve Çin arasında kalan ve hatta Horasan'ı içerisine alan kısımdır. **İran** ise Aryen kavimlerinin üzerinde yaşamış olduğu ve Turan ile Mezopotamya arasında kalan toprakların adıdır. Çoğu zaman İran'dan kastedilen Farslar ve Turan'dan kastedilen de Türkler olduğu düşünülür. İranlılar doğularında yaşayan kavimleri Turan olarak adlandırmışlar ve Ceyhun Nehri'nin kuzeyinde yaşayan bütün kavimleri bu isimle adlandırmışlardır. Buna göre, İran ve Turan arasındaki doğal sınır [Ceyhun Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceyhun)'dir.[^20]

İran, 1925 yılına kadar [Büyük Selçuklu](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), [Safevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler), [Kaçar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1), [Afşar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far), [Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F), [Türkmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler) ve [Azerbaycan Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler) devletleri ve hanedanları tarafından yönetilmiştir.

[Büyük Selçuklu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), [Akkoyunlu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular), [Karakoyunlu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular) ve ardından [Safevî Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler), [Afşar Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_Hanedan%C4%B1) ve [Kaçar Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1), [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) kökenli birer devlettirler. Mezhepsel olarak [Şii](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik)-[Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik) çizgide olduğu için Sünni Türkler, [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Özbekler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekler) tarafından mezhep savaşları yaşanmıştır.

![I. Abbas, Buhara Hanlığı hükümdarı Vali Muhammed Han'ı kabul ederken, (c. 1650, Çihil Sütünü, İsfahan)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Shah_Abbas_I_and_Vali_Muhammad_Khan.jpg/1280px-Shah_Abbas_I_and_Vali_Muhammad_Khan.jpg)
*I. Abbas, Buhara Hanlığı hükümdarı Vali Muhammed Han'ı kabul ederken, (c. 1650, Çihil Sütünü, İsfahan) (ninara from Tehran, Iran, CC-BY-SA-2.0)*

Safevî Devleti; yüzyıllarca [Türkmenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler), [Azeriler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler) ve [Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F)lar gibi askerî ve devlet örgütlenmesini oluşturmuşlardır. Bu dönemde Fars kökenliler daha çok ticaret ve devlet işlerinde bulunmuşlardır. Türk savaşçıları o dönemlerde bir Fars kökenlinin emri altında görev yapmayı onursuzluk saymışlardır. Bu sebeple dönem dönem [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)-[Fars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar) çatışmaları yaşanmıştır. Büyük Safevi lideri [Şah Abbas](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Abbas), [Şah ismail](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail), [Afşar Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_Hanedan%C4%B1) ve lideri [Nadir Şah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nadir_%C5%9Eah) ve günümüz İran dini lideri [Hamaney](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Hamenei) [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) kökenlidir.

![Şah İsmail(Hatayi)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/90/Shah_Ismail_Hatayi.jpg)
*Şah İsmail(Hatayi) ("Bakı Təbriz" Xəbər Qrupu; More information on the painted image you can get here: bakitebriz@inbox.az, public-domain)*

## Halklar

- [Afşarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_boyu)
- [Kaçarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1)
- [Hamse](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hamse)
- [Kengerlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kengerlular)
- [Karâyiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C3%A2yiler)
- [Nefer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nefer)
- [Horasan Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan_T%C3%BCrkleri) (Horasanlılar, Horasanî)
- [İnallu Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aynallu)
- [Sonkor Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sonkor_T%C3%BCrkleri)
- [Bıçakçı Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C4%B1%C3%A7ak%C3%A7%C4%B1_T%C3%BCrkleri)
- [Kirman Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kirman_T%C3%BCrkleri)
- [Bayat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bayat_boyu)
- [Karaçorlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7orlular)
- [Pazukiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pazukiler)
- [Baharlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baharlular)
- [Ağaçeriler](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fa%C3%A7eriler)
- [Rumlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumlular)
- [Usanlular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Usanlular)
- [Gerayliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerayliler)
- [Karagüzlüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karag%C3%BCzl%C3%BCler)
- [Zulğedrler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zul%C4%9Fedrler)
- [Ostaclular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ostaclular)
- [Tekellular](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekellular)
- [Bigdeliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bigdeliler)

### Azeriler

[İran Azerileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_Azerileri), İran'daki en büyük [Türk dilli](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) gruptur ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a)daki [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) Türkleri (ترکهای ایران) adı öncelikle [İran Azerileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_Azerileri) için kullanılmaktadır.[^21]

İran'da, pratik bir yaklaşımla, [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar) ve [Türkmenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler) dışında kalan Türk topluluklarının hepsi [Azeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler), dilleri de [Azerîce](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice) olarak adlandırılmıştır. Türk (Farsça *Tork*) etnonimi [Azerbaycan Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)’in aksine, güneyde Azerileri nitelendirmekte sıklıkla kullanılır.[^22]

[Hamedan Eyaleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hemedan_%28il%29)nde yaşayan Azeriler, *Karagözlüler*, *Baharlular*, *Afşarlar*, *Karapapaklar*, *Şahsevenler*, *Hüdabendelular (Herbendelular)*, *Gülbagiler (Gelbagiler)* ve *Türkaşvendler* gibi gruplara ayrılırlar ve [Alevilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)ten [Şiiliğe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiilik) geçmektedirler.[^23]

#### Hamse Türkleri

**Hamse Türkleri** ya da **Hamselü Avşarlar**: Bugünkü [Zencan Eyaleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zencan_%28il%29)nin eski adı *Hamse Mahalı* olup buradaki [Güney Azericesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Azericesi)ne giren Hamse lehçesini konuşan ve boy olarak daha çok [Avşarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_boyu)ın görüldüğü Türklere *Hamse Türkleri* denir. [Kazvin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazvin)’in güneybatısından başlayarak [Sayınkale](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sainkale) ve [Sultaniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sultaniye%2C_Zencan)’ye kadar uzanan yerlerde ve kuzeydeki [Yukarı Tarum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yukar%C4%B1_Tarum) ve [Aşağı Tarum](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fa%C4%9F%C4%B1_Tarum)’da ve hatta [Halhal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halhal) çevresinde yoğun bir şekilde yaşamaktadırlar. Hamse (Zencan) eyaletindeki bu *Hamse Türkleri* dışında, ayrıca [Fars Eyaleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars_%28il%29)nde *Hamse aşiretleri* denilen bir başka yapı daha vardır, fakat bu *Hamse aşiretleri* (Hamse, [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) “beş” demektir: İnallı, Baharlı ve Neferli adlı Türk aşiretleri ile birlikte bir Arap, bir de Lor aşireti) Azerbaycan Türk kimliğini zayıflatmak amaçlı oluşturulmuştur ve her iki Hamse grubu arasında herhangi bir bağ ve aynılık yoktur.[^24]

#### Karadağlılar

[Karadağlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karada%C4%9Fl%C4%B1lar_%28T%C3%BCrk%29)

#### Şahsevenler

[Şahsevenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eahsevenler)

#### Karapapaklar

[**Karapapaklar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karapapaklar) ya da **Terekemeler**: İran'ın [Sulduz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nekede) (Nekede) yöresi dışında, ayrıca [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'de genel olarak [Kuzeydoğu Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzeydo%C4%9Fu_Anadolu)'da, [Kuzey Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya)'daki [Derbent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Derbent), [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'nın [Kvemo Kartli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kvemo_Kartli), [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)'ın [Kazah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazak_%28%C5%9Fehir%29) bölgelerinde de bulunan[^25] ve [Azeriler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler)i oluşturan etnik boylardan biridir. Dilleri Azericenin bir ağzı niteliğindedir.[^26]

#### Küresünniler

[Küresünniler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCres%C3%BCnniler)

### Kaşkaylar

[Kaşkaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fkaylar), Orta İran bölümünde olan Şiraz eyaletinde Şiraz, Firuzabad, Abadeh, Kazerun, Faraşbend şehirlerinde yoğun olarak yaşarlar. Kaşkay Türkleri göçebe Türk toplumudur.

### Horasan Türkleri

![Horasan bölgesinde](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1f/North_khorasanTurkic.jpg)
*Horasan bölgesinde (Ebrahimi-amir, CC-BY-SA-3.0)*

[Horasan Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan_T%C3%BCrkleri), İran'ın kuzeydoğusunda [Horasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan_%28%C4%B0ran%29) bölgesinde yaşayan ve [Oğuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar)dır. Nüfusları 1 milyon kişidir.[^27] Ayrı bir Oğuz dili olduğu 1969 yılında [Gerhard Doerfer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerhard_Doerfer) tarafından ortaya konan [Horasan Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan_T%C3%BCrk%C3%A7esi) bir yazı dili değildir ve yerel konuşmada kullanılır.[^28]

Horasan Türkleri çeşitli boylardan oluşmuştur. Bunlardan en önemlileri:[^29] 1. Beyat ya da Bayat, Nişabur bölgesinde (yaklaşık 120‐150 bin) 2. Karaçorlu boyu, Güveyn ve Esferayin bölgesinde (yaklaşık 130‐150 bin) 3. İmarlı, Bukanlı, Cuyanlı, Pehlivanlı, Boranlı, Kılıcanlı boyları (Bocnurd vilayetinde) 4. Timurtaş ve Nardin boyları (Gürgan merkezinde) 5. Godari boyu (Sını bölgesinde) 6. Afşar boyu (Bocnurd ve Kocan’ın güneyinde, Sebzevart ile Nişabur arasında – Servilayet, Ribat, Mişkan, Pamane ve Güveyn’in kuzeyinde) 7. Karayı boyu (Türbet‐i Heyderiye çevresinde)

### Türkmenler

#### Doğu Türkmenleri

![Kuzey ve Razavi Horasan bölgesinde](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1f/North_khorasanTurkic.jpg)
*Kuzey ve Razavi Horasan bölgesinde (Ebrahimi-amir, CC-BY-SA-3.0)*

**Türkmensahra Türkmenleri** ya da **İran Türkmenleri** (kısmen): ([Türkmence](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmence) *Eýran Türkmenleri, Türkmensähra Türkmenleri, Türkmensähralylar*) İran'ın kuzey-doğusunda bulunan ve [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan) ile sınır komşusu olan *İran Türkmenistanı*[^30] ya da *Güney Türkmenistan*[^31] olarak da adlandırılan Türkmen Sahra|Türkmen Sahra \[Türkmensahra\] (ترکمن صحرا) denen coğrafi bölgede, çoğunluk oldukları [Gülistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BClistan_%28il%29) eyaleti ile azınlık oldukları [Kuzey Horasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Horasan) ve [Razavi Horasan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rezevi_Horasan) eyaletlerinde yaşayan Sünni Hanefi [Türkmenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenler)dir.

#### Batı Türkmenleri

[Safevî Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler)’nin kuruluşunda önemli rol oynayan ve Anadolu’dan gelen [Alevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alevilik)-[Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F) [Türkmen](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_T%C3%BCrkmenleri) oymakları arasında [Rumlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumlular) (Sivas-Tokat-Amasya), [Ustaclu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ustaclu) (Sivas-Tokat-Amasya bölgesinde yaşayan Uluyörük topluluğu), [Tekelü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekeler_%28a%C5%9Firet%29) (Antalya-İsparta-Burdur), [Şamlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eamlu) (Halep Türkmenlerinden), [Dulkadirli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dulkadirli) (Maraş-Yozgat), [Varsak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varsak_T%C3%BCrkmenleri) (Tarsus), [Çepni](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87epniler), [Arapgirlü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arapgirl%C3%BC) (Malatya-Arapgir), [Turgudlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turgudlu) (Karaman), [Bozcalu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bozcalu) (Halep Türkmenlerinden), [Acirlü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Acirl%C3%BC) (Halep Türkmenlerinden), [Hınıslu](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C4%B1n%C4%B1slu) (Erzurum-Hınıs) ve [Çemişezeklü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87emi%C5%9Fezekl%C3%BC) (Tunceli-Çemişkezek) oymakları sayılır ve bu oymaklar arasında en kalabalık olanları Şamlu ve Ustaclulardır. Anadolu kökenli olmayan oymaklar arasında ise [Karakoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karakoyunlular) ve [Akkoyunlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akkoyunlular) mensubu olan [Kaçar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1), [Karamanlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karamano%C4%9Fullar%C4%B1_Beyli%C4%9Fi), Türkmen ve [Afşar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far) oymakları sayılır.[^32]

### Halaçlar

[**Halaçlar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hala%C3%A7lar) (Farsça **ترک‌های خلج** *Torkha-yi Halac* «Halaç Türkleri»): Orta İran'da Qom, Arāk ve Sāva üçgeninde bulunan yaklaşık 46 köyde yaşayan, [Kaşgarlı Mahmud](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud)'un belirttiği [Argu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Argu) Türklerinin kalıntıları olan ve dilleri [Halaçça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hala%C3%A7%C3%A7a) tek başına [Argu grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Argu_grubu)nu oluşturan Türk halkıdır. Dilleri eskiden Azericenin bir lehçesi olarak kabul edilirken, kâşifi [Gerhard Doerfer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerhard_Doerfer) tarafından ortaya konduktan sonra bugün bütün yaşayan Türk lehçeleri içerisinde Türkçenin çekirdek yapısını koruyan en arkaik bir Türk dili olduğu kabul görmektedir.[^33] Soyu tehlike altındadır ve gençler daha çok Farsça ya da Azerice konuşmayı yeğlemektedirler.[^34] Nüfusları 30.000 kişidir.[^35]

![Nadir Şah](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Painting%2C_portrait_of_Nader_Shah_seated_on_a_carpet%2C_oil_on_canvas%2C_probably_Tehran%2C_1780s_or_1790s.jpg/1280px-Painting%2C_portrait_of_Nader_Shah_seated_on_a_carpet%2C_oil_on_canvas%2C_probably_Tehran%2C_1780s_or_1790s.jpg)
*Nadir Şah (public-domain)*

## Dil ve kültür

### Dil

İran'da Farsça zorunlu öğretilir. [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e), [Azerice](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerice) üzerinde önemli kısıtlamalar vardır. Bunlara rağmen, özellikle Azerice 17-20 milyon civarında insanın anadili ve konuştuğu dildir.

[Türkmence](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmence), yine 2-3 milyon insan tarafından konuşulur. [Kaşkayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fkayca) ise 1-2 milyon insan tarafından konuşulur. Diğer [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) tahminen 2-3 milyon civarında konuşulma oranına sahiptir. İran Türklerinin büyük çoğunluğu % 90 seviyelerinde [Oğuz Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar)ne dayanmaktadır.

### Müzik

[Âşık](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82%C5%9F%C4%B1k_halk_edebiyat%C4%B1) ve [âşıklık](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%82%C5%9F%C4%B1k_halk_edebiyat%C4%B1): Türk devlet ve toplulukları içerisinde Türkiye'den sonra en kalabalık Türk topluluğunun yaşadığı İran coğrafyasında Türk âşıklık geleneği bütün ihtişamı ile varlığını sürdürmektedir. Çalınan sazların ve saz eşliği olarak kullanılan çalgıların, saz havası ve makamların, anlatılan hikâye ve destanların çeşitliliği göz önüne alındığında Tebriz (Karadağ-Tebriz), Urmiye, Karapapak (Sulduz), Zencan, Save, Kaşkay, Horasan ve Tahran Âşık Muhiti olmak üzere yedi âşık muhitinin bulunduğu görülmektedir. Tebriz Âşık Muhiti'nde beş yüzden fazla, Urmiye Âşık Muhiti'nde altmışa yakın, Karapapak Âşık Muhiti'nde beş ve Zencan Âşık Muhiti'nde yüz elli kadar âşık günümüzde âşıklık geleneği sahasında faaliyet göstermektedir. Tebriz Âşık Muhiti'nde âşıklar “üçlük” dedikleri üç çalgı aleti “saz, balaban, gaval / tef” ile; Urmiye Âşık Muhiti'nde tek saz ile; Karapapak Âşık Muhiti'nde saz, balaban, dümbek veya saz goflasümsüm, dümbek veya saz, zurna ve davul ile; Zencan Âşık Muhiti'nde ise saz, balaban ve gaval /tef ile sanatlarını icra etmektedirler. Her dört âşık muhitinde de şehir ve köylerde yapılan toyların/düğünlerin ekseriyeti âşıklar tarafından yürütülmektedir. Âşıklar bunların yanı sıra resmî törenlere, radyo televizyon programlarına, bölgesel etkinliklere de katılmaktadırlar.[^36]

### Kültür

İran kültürü ve medeniyeti; özellikle [Farslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farslar), [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler) ve [Araplar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar)ın tarihî ve kültürel birikiminin bir birleşimidir ve çok zengindir. Geçmişten günümüze, çok değerli edebî eserler, bu ülkede [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%A7e), [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a), [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) olarak günümüze ulaşmıştır.

[Nasreddin Hoca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nasreddin_Hoca) fıkraları [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan)'da ve İran'da [Halaçlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hala%C3%A7lar) ve [Horasan Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Horasan_T%C3%BCrkleri) tarafından da bilinseler de Türkmen-Sahra bölgesindeki İran Türkmenlerince bilinmemektedir.[^37]

![Safevi döneminde Kızılbaş askeri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Qezelbash.JPG)
*Safevi döneminde Kızılbaş askeri (E235, CC-BY-SA-3.0)*

## Din

İran'daki Türk Kızılbaşlar (Türk Ehl-i Haklar) ile Kürt Ehl-i Haklar (Kürtler ve Lorlar) az çok farklıdırlar. Türk Kızılbaşlar başta [Şah İsmail (Şah Hatayı)](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._%C4%B0smail) olmak üzere Safevilere derin saygı beslemektedirler ve genelde Azerbaycan'da, Horasan'da ve İran'ın birçok bölgelerinde sakindirler.[^38]

## İran'ın Türklere yaklaşımı

1979'da İran İslam Cumhuriyeti kurulana kadar çok az sayıda Türkçe eserin basılmasına izin verilmiştir.[^39] Modern Fars milliyetçilerinin esas amacı diğer etnik grupların Farslaşmasına yönelik olup Azerbaycan Türkleri onlara göre sonradan Türkleşmiş olan Türkçe konuşan bir halktır.[^40]

Çalışmalarını İran'daki Türk dilleri üzerine yoğunlaştıran [Türkolog](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkoloji) dilci [Gerhard Doerfer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerhard_Doerfer)'e göre, pek çok Farsta Türklere karşı nefret duygusu bu güne değin süregelmiştir. Ayrıksı Türk dili olan [Halaçça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hala%C3%A7%C3%A7a) üzerine araştırma yapmak için 1968 yılında İran'a giden [Gerhard Doerfer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerhard_Doerfer) *İran Türkleri üzerine yaptığımız araştırmalarımızın bize kazandırdığı en büyük ödül, bu araştırmalarımızın İran Türkleri arasında yarattığı sevinç olmuştur. Örneğin, İran'da hor görülen Halaç halkının kendini ilk kez ciddîye alınmış görmesi, Halaç olmaktan gurur duyması, bizim için de bir övünç olmuştur.* demiştir.[^41]

### Farslaştırma

İran, tarihin hiçbir döneminde, gerek etnik, gerekse siyasi, kültürel, sosyal, dilsel ve diğer alanlarda tek yönlü bir ülke profiline sahip olmamış; ülkede farklı etnik grupların olması, bu ülke toplumunu siyasi, kültürel, dilsel ve diğer alanlarda da karmaşık hale getirmiştir. Ancak, 1925 yılından itibaren [Şah Rıza Pehlevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C4%B1za_Pehlevi)’nin politikalarıyla, İran toplum yapısı, “Fars kimliği” başat konuma getirilerek, değiştirilmeye çalışılmıştır. [Pehleviler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pehlev%C3%AE_Hanedan%C4%B1) (1925 - 1979) döneminde başlatılan ve [Farslaştırma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Farsla%C5%9Fma) denilen bu [asimilasyon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asimilasyon) politikasında [Kürtler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler) de kullanılmıştır. 1925 yılında Rusya-İngiltere ve İran tarafından yapılan nüfus tespitlerinde, Türkmen Sahra halkının tamamının Türklerden oluştuğu kaydedilmekteyken, bu demografik yapı, Pehlevi hanedanlığının başlamasıyla sistemli bir şekilde değiştirilmeye başlanmış, Kermanşah'tan getirilen Kürtler Türkmen bölgelerine serpiştirilmiştir.[^42]

## Ayrıca bakınız

- [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)
- [Türkiye Türkmenleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye_T%C3%BCrkmenleri)
- [Irak Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak_T%C3%BCrkmenleri)
- [Azeriler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azeriler)
- [Suriye Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye_T%C3%BCrkmenleri)
- [Büyük Selçuklu Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Sel%C3%A7uklu_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)
- [Safevi Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Safev%C3%AEler)
- [Kaçar Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7ar_Hanedan%C4%B1)
- [Kızılbaş](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F)lar
- [Afşar Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_Hanedan%C4%B1)
- [Azerbaycan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Azerbaycan)

[^1]: Ahmet Caferoğlu, Türk Kavimleri, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1988, s. 64 - 72.
[^2]: Ataman, Muhittin. İran'daki Türkiye algılaması: çakışan ve çelişen beklentiler ve bakış açıları . Ortadoğu Analiz, Ocak’10 Cilt 2 - Sayı 13, Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi <http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/2010110_muhittin.13.pdf>
[^3]: Muhammed Taki Zehtabi (Kirişçi); çeviren: Rahimi, Ferhad (2010). İran Türklerinin Eski Tarihi . IQ Kültür Sanat Yayıncılık: 403, Şiir Dizisi: 350, Aralık 2010, İstanbul <http://www.oguzlar.az/upload/Muhammed%20Tagi%20Zehtabi%20Iran%20turklerinin%20eski%20tarihi.pdf>
[^4]: Blaga, Rafael (1997). İran Halkları El Kitabı, sayfa: 272
[^5]: Bani-Shoraka, Helena (2007). Azerbaycan Dili ve Kimliği Yeniden Canlanıyor mu? . Çeviren: Süer Ekeri, OAKA, Cilt:2, Say›: 3, ss. 160-167, 2007 <http://www.usak.org.tr/dosyalar/dergi/pnB5RP80Mji1tcYh4shcUjJbn3pEGg.pdf>
[^6]: İpek, Cemil Doğaç (2012). Güney Azerbaycan Türklerinde kimlik sorunu . Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi / Journal of Turkish World Studies, XII/1 (Yaz 2012), sayfa: 267-283. <http://tdae.ege.edu.tr/files/dergi_12/11.pdf>
[^7]: Karaağaçlı, Abbas Bilgesam: Tebriz İzlenimleri <http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=1498:tebriz-zlenimleri&catid=168:ortadogu-analizler>
[^8]: Yılmaz şahin, Türel (2007). İran'da unutulmuş bir toplum: Türkmen Sahra Türkmenleri . Akademik Orta Doğu, C.1, S.2, 2007 <http://www.akademikortadogu.com/belge/ortadogu2%20makale/turel_yilmaz.pdf>
[^9]: Doerfer, Gehard (1969). “İran’daki Türk Dilleri”, TDAY‐Belleten, Ankara, 1969, sayfa: 1‐11
[^10]: Gökdağ, M. Rıza (2004). İran Türklerinde Kimlik Meselesi . Bilig, Yaz / 2004, sayı 30: 51-84 <http://www.aslanyurdum.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/iran_tuklerinin_kimlik_meselesi.pdf>
[^11]: Gökdağ, M. Rıza (2004). İran Türklerinde Kimlik Meselesi . Bilig, Yaz / 2004, sayı 30: 51-84 <http://www.aslanyurdum.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/iran_tuklerinin_kimlik_meselesi.pdf>
[^12]: Blaga, Rafael (1997). İran Halkları El Kitabı, sayfa: 272
[^13]: Sarrafi, A. (1999). “İran Türklerinin Dili ve Folkloru”, Varlık, sayı 114-3, sayfa: 61
[^14]: Saray, Mehmet (1999). Türk-İran İlişkileri, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., Ankara, sayfa: 261
[^15]: Güldiken, Kadir (1998). “İran’da Yaşayan 33 Milyon Türkü Düşününüz”, Azerbaycan, sayı 322, sayfa: 44
[^16]: Çehregani, Mahmut Ali (2003). “Hedefimiz Millî Kültürümüze Sahip Çıkmak”, 2023, Sayı 14, Ankara.
[^17]: Gökdağ, M. Rıza (2004). İran Türklerinde Kimlik Meselesi . Bilig, Yaz / 2004, sayı 30: 51-84 <http://www.aslanyurdum.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/iran_tuklerinin_kimlik_meselesi.pdf>
[^18]: Ütük, Kazım (2002). “Araftaki Ülke: İran”, 2023, Sayı 14, sayfa: 10
[^19]: Ataman, Muhittin. İran'daki Türkiye algılaması: çakışan ve çelişen beklentiler ve bakış açıları . Ortadoğu Analiz, Ocak’10 Cilt 2 - Sayı 13, Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi <http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/2010110_muhittin.13.pdf>
[^20]: Bakır, Abdülhalik & Ahmet Altıngök (2011). Klasik ve çağdaş kaynaklar ışığında Turan-İran kavramı ve tarihsel coğrafyası . Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt/Volume XXVI, Sayı/Number 2, Aralık/December 2011, 361-422 <http://www.egeweb2.ege.edu.tr/tid/dosyalar/XXVI-2_2011/TIDXXVI-2_2011-03.pdf>
[^21]: İpek, Cemil Doğaç (2012). Güney Azerbaycan Türklerinde kimlik sorunu . Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi / Journal of Turkish World Studies, XII/1 (Yaz 2012), sayfa: 267-283. <http://tdae.ege.edu.tr/files/dergi_12/11.pdf>
[^22]: Eker, Süer (2008). Farsçanın kıskacında Güney Azerbaycan Türkçesi . Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları sayı 9, Güz 2008, sayfa: 183-197 <http://turkoloji.cu.edu.tr/YENI%20TURK%20DILI/suer_eker_farsca_guney_azerbaycan_turkcesi.pdf>
[^23]: Hemedan Ostani Azerileri. <http://www.aleviforum.com/attachment.php?attachmentid=5147&d=1147207714>
[^24]: Gökdağ, Bilgehan Atsız (2011). Hamse Türkleri ve Ağzı , Diyalektolog, Kış 2011, sayı:3, sayfa:1-9 <http://www.diyalektolog.com/Makaleler/251846395_1-9.pdf>
[^25]: Ahmet Caferoğlu, Türk Kavimleri, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1988, s. 69. Ahmet Caferoğlu, kuzey Azerbaycan ve Gürcistan'dakilerin tamamen göç ettiğini ve Türkiye'deki yerleşim yerlerinin Kars ve Muş olduğunu belirtmektedir.
[^26]: Yıldız, Muharrem. Karapapak (Terekeme) Türkleri . TC. Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı <http://www.terekemekarapapakturkleri.com/FileUpload/ds73376/File/karapapak...pdf>
[^27]: Doerfer, G. & Hesche, W.1993. Chorasantürkisch, Wörterlisten, Kurzgrammatiken, İndices. (Turcologica 16.) Wiesbaden: Harrassowitz, sayfa: 7,14
[^28]: Ziyayeva, Zemine (2006). Horasan Ağızları . Journal of Qafqaz University, sayı 18, 2006, s. 91-97, Bakü <http://journal.qu.edu.az/article_pdf/1011_133.pdf>
[^29]: Cevat, Heyet (1988). Seyridar Tarih-e Zeban ve Lahjaha-ye Torki, Tahran 1366 (1988), sayfa: 329‐330
[^30]: Kalafat, Yaşar. Horasan Türk halk inançları <http://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/kalafat_horasan.pdf>
[^31]: İran yönetimi Türkmenleri ezmeye çalışıyor . 25.07.2009 <http://www.yorturkvakfi.com/turkish/modules.php?name=News&file=print&sid=708>
[^32]: Tavukçu, Sinan (2009). Alevi Türkmenlerin aşiretten cemaate dönüştürülmesi-III . 28 Ocak 2009 <http://www.haber10.com/makale/14277/#.UUif6FdINe0>
[^33]: Gerhard Doerfer (yazan), Sultan Tulu (çeviren). Sekiz Halaçça Atasözü <http://www.dergi.tehlikedekidiller.com/index.php/TDD/article/download/25/7>
[^34]: Ölmez, Mehmet. Türk Halkları ve Dilleri 2: Halaçlar ve Halaçça . <http://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20DILI/mehmet_olmez_halaclar_ve_halacca.pdf>
[^35]: Hey’et, Cevad (1988). Varlık (وارلیق), 70.4, sayfa: 12-24
[^36]: Kafkasyalı, Ali (2005). İran Türkleri âşık muhitleri . Millî Folklor, 2005, Y›l 17, Say› 68 <http://turkoloji.cu.edu.tr/HALK%20EDEBIYATI/ali_kafkasyali_iran_turkleri_asik_muhitleri.pdf>
[^37]: Tulu, Sultan (çeviren). İran, Halaçlar ve Horasan Türklerinden Molla Nasreddin Fıkraları . 16.12.2011 <http://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/sultan_tulu_halaclar_molla_nasreddin_fikralari.pdf>
[^38]: Güney Azerbaycan ve İran Türk Kızılbaşlarının (Alevilerinin) Yaşadıkları Bölgeler. 16.12.2011 <http://www.gaziantepcepnileri.com/?Syf=18&Hbr=286278&/gardaslarimiz>
[^39]: Gökdağ, M. Rıza (2004). İran Türklerinde Kimlik Meselesi . Bilig, Yaz / 2004, sayı 30: 51-84 <http://www.aslanyurdum.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/iran_tuklerinin_kimlik_meselesi.pdf>
[^40]: Gökdağ, M. Rıza (2004). İran Türklerinde Kimlik Meselesi . Bilig, Yaz / 2004, sayı 30: 51-84 <http://www.aslanyurdum.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/iran_tuklerinin_kimlik_meselesi.pdf>
[^41]: Doerfer, Gerhard (1987). İran'da Türkler . 23 Kasım 1987 günü Türk Dil Kurumunda yapılan konuşma'dan: Türk Dili, TDK Yay., Sayı: 431, Kasım 1987 <http://turkoloji.cu.edu.tr/GENEL/doerfer.pdf>
[^42]: Yılmaz şahin, Türel (2007). İran'da unutulmuş bir toplum: Türkmen Sahra Türkmenleri . Akademik Orta Doğu, C.1, S.2, 2007 <http://www.akademikortadogu.com/belge/ortadogu2%20makale/turel_yilmaz.pdf>
