İlyas Bey Camii

İlyas Bey Camii, Aydın ilinin Didim ilçesinde Milet harabelerinin yanındaki Balat Köyü'nde yer alan Anadolu Beylikleri dönemine ait camidir. İlyas Bey Külliyesi'nin bir parçasıdır.

Yapımı Menteşeoğulları'nın son hükümdarı İlyas Bey'in emri ile 1404 Mayıs-Haziran aylarında başlatılmıştır.^{[1]Tarihçe. miletilyasbey.com sitesi.}Koca Camii ve Cuma Camii olarak da bilinir. Yapımında Antik Milet harabelerinden devşirilen, büyük bölümü yeniden işlenerek duvarlara yerleştirilen mermer bloklar kullanılmıştır. Özgün mimarisi, cephe tasarımı ve bezemeleriyle Anadolu Türk mimarisinin önde gelen eserlerinden birisidir.^{[2]Başgelen, Nezih. Europa Nostra 2012 Tarihî Yapıtların Onarımı ve Korunması Kategorisi Ödülü: Balat İlyas Bey Külliyesi. Mimarlik Dergisi Sayı 367, Eylül-Ekim 2012.}

Cami, 2007-2012 yılları arasında külliyenin diğer yapıları ile birlikte restorasyon görmüştür. Bu restorasyon projesi Avrupa'nın kültürel mirasını korumayı misyon edinen Europa Nostra tarafıdnan "tarihi yapıtların onarımı ve korunması" kategorisinde ödül almıştır.^{[3]Şarman, Kansu. İlyas Bey Külliyesi'ni tanıyor musunuz?. Radikal gazetesi, 1 Haziran 2012.}

Tarihçe

Antik Milet kenti üzerinde inşa edilen Balat köyü, 13. yüzyılın ikinci yarısında Menteşe Beyliği topraklarına, 1391'de ise Osmanlı Devleti topraklarına katılmış; Ankara Savaşı'nda Osmanlılar'ın Timur'a yenilmesinden sonra diğer Anadolu Beylikleri gibi Menteşe Beyliği'ne de toprakları Timur tarafından geri verilmişti. Menteşeoğlu Beyi İlyas, on iki yıl aradan sonra yeniden beyliğin başına geçtiğinde 1404 yılının Mayıs-Haziran aylarında İlyas Bey Camisi'nin yapımını başlatmıştır.

1890'larda Büyük Menderes havzasında meydana gelen şiddetli deprem sonucunda zarar gören yapı,^{[2]Başgelen, Nezih. Europa Nostra 2012 Tarihî Yapıtların Onarımı ve Korunması Kategorisi Ödülü: Balat İlyas Bey Külliyesi. Mimarlik Dergisi Sayı 367, Eylül-Ekim 2012.} bilindiği kadarıyla ilk kez 1905 yılında onarıldı ve yapının kubbesi oluklu kiremitle kaplandı. Cami, 1955 depreminden sonra kısmen küçük onarımlar gördü. 2007-2012 yılları arasında Söktaş adlı sanayi kuruluşunun başlattığı, mimar Cengiz Kabaoğlu'nun restorasyon projesi sonucu restore edildi.^{[3]Şarman, Kansu. İlyas Bey Külliyesi'ni tanıyor musunuz?. Radikal gazetesi, 1 Haziran 2012.} 2007-2012 yılları arasında gerçekleşen restorasyon projesi Europa Nostra tarafıdnan "tarihi yapıtların onarımı ve korunması" kategorisinde ödüle değer görülmüştür.^{[3]Şarman, Kansu. İlyas Bey Külliyesi'ni tanıyor musunuz?. Radikal gazetesi, 1 Haziran 2012.}

Mimarisi

Son cemaat yeri bulunmayan İlyas Bey Camii, üç yönden medrese birimleri ile kuşatılmış şadırvanlı bir avlunun güneyinde yer alır.^{[1]Tarihçe. miletilyasbey.com sitesi.}18.17 m. X 18.27 m. ölçülerindeki kare planlı yapı, mukarnas dolgulu tromplarla geçilen bir kubbe ile örtülüdür.^{[4]Kabaoğlu, Aylin Öney. Milet/İlyas Bey Camii- Sorunlar-Acil Tedbirler. X. Vakıf Haftası Kitabı, Ankara, 1993.} Kubbe sekizgen bir kasnak üzerinde 14 m. çapındadır; muhtemelen 1905 yılındaki tamirde kiremitle kaplanmıştır.

Yapıya Kuzey cephesinden girilmektedir. Bu cephede sivri kemerli portal nişi vardır; nişin içinde iki sütunla desteklenen basık ke­merli üç açıklık yer alır.^{[4]Kabaoğlu, Aylin Öney. Milet/İlyas Bey Camii- Sorunlar-Acil Tedbirler. X. Vakıf Haftası Kitabı, Ankara, 1993.} Diğer üç cephede ise, altta demir parmaklıklı, üstte alçı şebekeli ikişer çift pencere bulunur.

Girişin karşısında yer alan muhteşem mermer mihrap, mukarnaslı bir bordürle çerçevelenmiş ve aradaki yüzey, yazılar ve geometrik bitkisel motiflerle süslenmiştir. 7.37m yükseklikte ve 5.12m enindedir.^{[1]Tarihçe. miletilyasbey.com sitesi.}

Yapının duvarları içte ve dışta mermerle kaplanmıştır. Kuzeybatı köşede yer alan ve girişi harimdeki yuvarlak kemerli kapı ile sağlanan minare, 1955 yılındaki deprem sırasında yıkılmıştır.