# İdil Bulgarcası > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgarcas%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: İdil Bulgarcası, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0dil_Bulgarcas%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Bolgar_gravestone.JPG/1280px-Bolgar_gravestone.JPG) * (No machine-readable author provided. Untifler assumed (based on copyright claims)., public-domain)* - **Dilin adı:** Volga Bulgarca - **Dilin alt adı:** البلغَاڔِى - **Ülkeler (ülke):** Rusya - **Bölge:** Volga Bölgesi - **Etnisite:** Ön Bulgarlar - **Aile rengi:** Altay - **Aile:** Türk dilleri; Ogur öbeği; Kuban Bulgarcası - **Alfabe:** Arap - **İso:** xbo; xbo - **Dönem:** 9.yy.-14.yy. - **Devlet:** İdil Bulgar Hanlığı; Bulgar Ulusu **İdil Bulgarcası**, **Volga Bulgarcası** veya **İdil Bulgar Türkçesi**, Türk dilinin eski dönemlerinde [İdil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga) sahasında konuşulmuş, [Çuvaşça](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9F%C3%A7a)ya yakınlığı ile bilinen, Türk dilinin [Oğur grubunun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) tarihî yazılı dillerinden biridir.[^1][^2][^3] Tümü [Moğol istilası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_istilalar%C4%B1)ndan sonra [Altın Orda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n_Orda_Devleti) hakimiyetindeki [Bulgar Ulusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgar_Ulusu) döneminde (1281-1361) yazılmış, Tataristan başta olmak üzere, [Tataristan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tataristan), [Başkurdistan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurdistan), [Udmurtya'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Udmurtya) ve [Çuvaşistan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Fistan) Tataristan yakınlarında bulunmuş,[^4][^5] 13. ve 14. yüzyıldan kalma Arap harfli 88'inin tarihi belli toplam 139[^6] [mezar kitabesindeki](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgar_Mezar_Ta%C5%9Flar%C4%B1) sınırlı dil malzemesiyle İdil Bulgarcası bir dereceye kadar bilinmektedir.[^7] Günümüzde bu dile en yakın dil Çuvaşçadır. [Çuvaşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar) İdil Bulgarlarının torunudur.[^8][^9] Moğol istilasından sonra [Batu Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batu_Han) Bulgar şehrini yeniden inşa ettirip [Bulgar Ulusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgar_Ulusu)nu kursa da Tatarlar şehrin kalabalık nüfusu içinde baskın unsur halini alamamıştı. Nitekim en erken yazıtlar İdil Bulgarcasında yazılmıştır ama kimi İdil Bulgarcasında yazılmış mezar kitabelerinde geçen ad ve unvanlar Bulgarca değildir. Bir kitabenin bir kısmı İdil Bulgarcasında, yani yalnızca bir kısmı Şaz Türkçesinde yazılmıştır.[^10] İki kitabede babanın kitabesinin Şaz Türkçesinde, oğlun kitabesinin ise Lir Türkçesinde yazıldığı görülür. (bkz. ) Bu dönemde Bolgar şehrinde baskın dil, [ulus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orda_%28organizasyon%29) şehirleri 14. yüzyılın ikinci yarısında tekrardan yıkılana kadar Bulgarca olmaya devam etmiştir. Bulgar şehirleri Nogaylar tarafından son kez yıkılınca tekrar kurulamamış ve Bulgarlar göç etmek zorunda kalmıştır. [Eski Kazan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Kazan) [Kazan Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazan_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) kurulmuş ve Kıpçak Türkçesi İdil Bulgarcasının yerini almıştır.[^11] Kazan Hanlığı içerisindeki müslüman Bulgarlar ise Tatarlaşmıştır. Günümüzde dahi müslüman Çuvaşların kendini Tatar olarak adlandırdığı ve [Tatarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarca) konuştuğu görülmektedir.[^12] İdil Bulgar Devleti içerisinde bulunan Doğu Türkçesi etnik grupların ve [Fin-Ugor halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fin-Ugor_kavimleri)nın dili ile İdil Bulgarcası karıştırılmamalıdır. Zira, [İdil Bulgar Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgar_Devleti) [çokulusludur](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ok_uluslu_devlet).[^13] İdil Bulgarcası bölgede Lir Türkçesiyle yazılmış [müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) kitabelerin dilini kapsar.[^14] Bölgede az sayıda bulunan diğer kitabeler [Harezm Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harezm_T%C3%BCrk%C3%A7esi)nin özelliklerini taşır. ## Yok oluşu Tarihi belli olan kitabelerin en erken yazılanı 1281 yılına ait olmakla birlikte tarihi belli en son yazılmış kitabe 1361 yılının Ekim ayına aittir.[^15] İdil Bulgar devleti yıkıldıktan sonra göçebe Moğol ve Tatar kavimleri bölgede yerleşik hayata geçmemiştir. 1960'da bölgede bulunan Türkçe kitabelerin %90'ı İdil Bulgarcasında yazılmışken yalnızca %10'u [İdil Türkçesinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Tatarca) yazılmıştır.[^16] O tarihten sonra yazılı kayıtların kaybolması o dönemde gerçekleşen ve Altın Orda devletini de vuran [veba salgınıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara_%C3%96l%C3%BCm) yakından ilişkilidir.[^17] Veba salgını nüfusun hızlı düşüşüne sebebiyet vermiştir. Geçim kaynağı tarım olan Bulgar ahalisinin kıtlık zamanlarında Hanlık vergilerini ödemekte zorlandığı, hatta ödeyebilmek için çocuklarını köle olarak sattıkları Arap seyyah El-Omari tarafından kaydedilmiştir. Ayrıca Altın Orda devletinde 30 yılda 25 Han değiştiği [Büyük Kargaşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Karga%C5%9Fa) döneminde Bulgar topraklarına yağma akınları düzenlenmiştir ve çok sayıda yerli Bulgar öldürülmüştür. Bulgar topraklarında salgın, kıtlık ve yağma gibi nedenlerden ötürü Bulgar ahalisi kırımlar yaşamış ve hayatta kalan İdil Bulgarları bugünkü Çuvaşistan'ın olduğu bölgelere göç etmek zorunda kalmıştır.[^18][^19] Kalanlar ise Müslüman Tatar kimliği altında asimile olmuştur.[^20] Bu nedenle bu tarihten sonra İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlara rastlanmamıştır. ## Söz varlığı İdil Bulgarcası yazılı kaynakları sınırlıdır ve eldeki kaynaklara göre denilebilir ki, söz varlığı Oğurca kelimelerden oluşur fakat [Şazca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaz_T%C3%BCrk%C3%A7esi), Arapça ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) alıntılar da içerir.[^21] [Kıpçak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_K%C4%B1p%C3%A7ak%C3%A7a) etkisi görülür.[^22] Çuvaşça gün adları İdil Bulgarcası gün adlarının mirasçısı niteliğindedir. İdil Bulgar kitabelerinde geçen gün adları:[^23] İdil Bulgarcası *اَرنى كوَان* (erni kön), Çuvaşça *эрнекун* (ernekun), Türkçe *Cuma*; İdil Bulgarcası *كجی ارن كون* (kiçii erne kön) (Erdal aslında كجن (kiçin) ile yazıldığını iddia eder),[^24] Çuvaşça *кĕçнерникун* (kíçnernikun), Türkçe *Perşembe*; İdil Bulgarcası *حىان كوان* (hyân kön), Çuvaşça *юнкун* (yunkun), Türkçe *Çarşamba* (birebir çevirileri sırasıyla; *haftagün, küçükhaftagün ve kangün* şeklinde). İdil Bulgar yazıtlarından birkaç yüzyıl önce [Kaşgarlı Mahmut](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2%C5%9Fgarl%C4%B1_Mahmud), İdil Bulgarcasıyla ilgili birtakım bilgiler vermiştir. Divan-ı Lügat-it Türk'te kaydedilen Bulgarca kelimelerin İdil sahası Türk dilleriyle karşılaştırması şu şekildedir: Kıpçakça ve İdil Bulgarcası kuşkusuz ilişki içerisindedir. Bu nedenle [Divan'da](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2nu_Lug%C3%A2ti%27t-T%C3%BCrk) Bulgarca olduğu hâlde bazı sözler Kıpçakça olarak kaydedilmiştir.[^25] Bu kelimelerin karşılaştırması şu şekildedir: Kaşgarlı Mahmud'dan da önce 10.yy.da Ibn Fadlan, Bulgarca sözler kaydetmiştir. Ibn Fadlan'ın kaydettiği sözler şunlardır:[^26] ## Ses bilgisi İdil Bulgar dili erken İdil Bulgar dili ve yazıt İdil Bulgarcası olmak üzere iki aşamada incelenebilir. Erken İdil Bulgar dili 10-11. yüzyıllarda Ibn Fadlan ve Kaşgarlı Mahmud'un kayıtlarını içerirken, yazıt İdil Bulgarcası Moğol istilası sonrasındaki dili kapsamaktadır. Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki /q/ sesleri /χ/ sesine değişmiştir: ساخرخ *sāχraχ* (\<\*sāgrak, “sağrak”), خدنك/حذنك *χadïŋ/χaðïŋ* (\<\*kadïŋ, “huş ağacı”), جيخ *čayïχ* (\<\*yayïk, “Yayık nehri”)... 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: طخر *toχur* (=\*tokuz, “dokuz, 9”), حىان كوان *χyân küwên* (\<\*kān \*kün, “kan günü, Çarşamba”), اَيخِ *ayχï* (\<\*ayïk-ï, “ayı, takvimin ayı”)... Uzun sesli /ï̄/ sesinden önce incelmiştir: هِيرِ hîri (=\*kï̄z-ï, “kızı, kız çocuğu”). Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki söz sonundaki /-g/ sesleri /-w/ sesine değişmiştir: سجو *süčüw* (\<\*sǖčig, “ballı şerbet”). 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: بلوى *belüwi* (\<\*belig-i, “kitabesi”), الوى *elüwi* (\<\*elig-i, “eli”)... Söz sonunda önce gelen ünlüyü [dudaksıllaştırır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yuvarlakla%C5%9Fma).[^27] Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki söz başındaki /y/ sesleri /č/ sesine değişmiştir: جيخ *čayïχ* (\<\*yayïk, “Yayık nehri”)... 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: *جُورْ čǖr* (=\*yǖz, “yüz”)... Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki /d/ sesi aynı şekildeyken, Kaşgarlı'nın kaydında ز /z/ olduğundan bahsedilmiş, yazıtlarda ise /r/ şeklini almıştır: خدنك/حذنك *χadïŋ/χaðïŋ* (\<\*kadïŋ, “huş ağacı”); طنروى *tanruwi* (\<\*tandugï, “yaptığı”), *اَرنى كوَان erni küwên* (\<\*âdine \*kün, “Cuma günü”)... Kaşgarlı Mahmut'un kaydettiği İdil Bulgarcası bir ses özelliği olan *-d-* \> *-z-* modern Çuvaşçada yaşamamaktadır. Bazı dil bilimciler bu dil olayının yanlış başlıkta kaydedildiğini ve aslında Kıpçak Türkçesi olduğunu söylerken, bazıları bunun Şaz Türkçesine adapte olmuş Bulgarların dili olduğunu söyler.[^28] Bazı araştırmacılara göre ise, Eski Türkçe -d- sesi önce -dh-, sonra -z- ve daha sonra -r- sesine dönmüştür.[^29][^30] Macarca alıntılar öyle göstermektedir ki bu yalnızca *-gd-* \> *-z-* denkliği için geçerlidir.[^31] Ön Bulgarcada *-z-* (\<*\*-gd-*) olan ses, Macarcaya *-z-* olarak geçmiş ve Çuvaşçada *-r-* şeklini almıştır: Macarca *búza*, Çuvaşça *пӑри* (pări) "buğday".[^32] İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlarda Eski Türkçe *z* sesi ر (r)'dir: جُورْ čǖr.[^33] *ş* sesi sözün kökenine göre لج (lç) ve ل (l)'dir: بَلجِ balčï “baş, ilk”,[^34] جَال čāl “yıl, yaş”.[^35] İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlarda kısa, uzun ve ikiz ünlülere rastlanır.[^36] Bugün Çuvaş dilinde de izlerini görmek mümkündür: Çuvaşça *кӑвак* (\<\*kȫk, “gök, mavi”) ve *кӑк* (\<\*kök, “kök”).[^37] ## Dil bilgisi Ayrıca dilbilimci [Marcel Erdal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Marcel_Erdal), daha önce deşifre edilememiş bir kitabede geçen...*wl xlr km krsh wxr ftxn swrt wl...* şeklinde harekesiz yazılmış metni, *...kem körse waxır Fatihan suwrete...* diye okuyarak, *waxı-* sözünü "okumak" diye çevirmiş, geniş zaman kipini *-r* olarak vermiştir. Ayrıca "rahmet o mümine kim bir [Fatiha](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fatiha_Suresi), üç [İhlas](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0hlas_Suresi) okusa" diye yazılmış aynı döneme ait Kıpçakça metnin de var olduğunu dile getirerek iddiasını güçlendirir.[^38] ### Sıra sayıları Ünlü ile biten sayılarda -şI, ünsüz ile biten yazıtlarda -m ekini alır.[^39] (Tekin birkaç yazıtta geçen sıra sayılarını belinc ve birinc diye okusa da[^40] Erdal hepsini balcı “baş” diye okumuştur.[^41]) بىر bîr → بِرِمْ birim اَكِ eki → اَكِشِ ekişi وَجْ weç → وَجِمْ weçim تُوَاتْ töwêt → تُوَاتِمْ töwêtim بيَال byêl → بلِمْ belim, بيَالِمْ byêlim اَلطِ altı → اَلطِشِ altışı جيَاتِ cyêti → جيَاتِشِ cyêtişi سَكِرْ sekir → سَكِرْ sekir طُخُورْ toxûr → طُخُورْ toxûr وَانْ wân → وَانِمْ wânım, وَنِمْ wanım جيَارْمِ cyêrmi → جيَارْمِشِ cyêrmişi ## Alfabe Arap alfabesini [hareke](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hareke)lerle kullanmışlardır.[^42] İdil Bulgar kitabelerinde iki durumda ünlü uyumunun varlığı gözlenir. Yazıtlarda خ ve ك ile ت ve ط harfleri ünlü uyumuna göre yerini almaktadır. Ayrıca Arapça sözcükler birebir Arapça hâlleriyle kaleme alındığı için böyle bir ayrım yoktur.[^43] Yine kitabelerde ayırt edici olsun diye bazen üstü noktasız harfleri noktalısından ayırmak için, noktasız harflerin altına nokta koyulmuştur. Örneğin س ve ش harfleri birbirinden farklı seslere sahip iki harftir. س harfi ش harfi ile karıştırılmasın diye, س harfi ڛ olarak yazılmıştır. Bu yöntem ر-ز, ط-ظ, ع-غ harfleri için de geçerlidir. Arapça sözcüklerde de bu şekilde kullanılabilmiştir.[^44] Alfabe tablosu aşağıda verilmiştir:[^45] ## Tartışma ### Mirasçıları hakkında karşıt görüşler İdil Bulgar kitabeleri üzerinde çalışmış ve bazılarını ilk kez yayımlamış[^46] Tatar araştırmacı Hakimcanov, İdil Bulgarlarının torununun Çuvaşlar olduğunu kesin bir dille reddeder. Ona göre [arkeoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arkeoloji)k ve tarihi veriler İdil Bulgarlarının mirasçısı olmadıklarını gösterir. Örneğin; İdil Bulgarları müslümandır, Çuvaşlar değildir; İdil Bulgarları gümüş yakarak ticarette ustalaşmıştır, Çuvaşlarda bu yoktur; İdil Bulgarları [taş oymacılığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oyma) ile nam saldı, Çuvaşların böyle bir özelliği yoktur; İdil Bulgarlarının süslemeleri sebze ve tarladır, Çuvaşlarınki ormandır. Hakimcanov'a göre yazıtlarda kullanılan dil ölü bir dildir. Yani İdil Bulgarcası ölmüştür, Bulgarlar mezar taşlarına atalarının dilini bitimiştir.[^47] Fakat yazıtlardaki sözlerin tek tip olmamasından, çeşitli sözlerin birçok varyantı olduğundan (sıklıkla *čiyeti* "yedi" fakat *čiyeči, čeči, četi, vs. de*; sıklıkla *eti* "idi" fakat *eči* de*; erne, irne* ve *erni* "hafta"[^48]), diğer araştırmacılar tarafından yazıldığı dönemde yaşayan bir dil olarak kabul edilir.[^49] Çuvaş asıllı araştırmacı V. Dimitriyev'e göre ise Çuvaşlar İdil Bulgarlarından kalan bütün gelenekleri devam ettirmektedir. Evlerinin nehir kenarına yapılması ve şekli, giysi ve araç-gereçler isimleriyle birlikte Bulgarlarınkiyle tamamen aynıdır. Tatarlar ve Başkırtlar bunları Bulgarlardan aldığından bu miraslar onlarda da mevcuttur.[^50] Çuvaş-Bulgar ve Tatar-Bulgar teorisini savunan yazarlar birbirlerini Hristiyan misyonerliği ve İslam misyonerliği yapmakla bilimi yanılttığı yönünde suçlamaktadır. Bir taraf bir tarafı Tatarları işgalci müslümanlar olarak gördüğü için Ortak Türkçe yazıtları inkâr etmekle[^51], diğer taraf diğer tarafı Çuvaşların ve atalarının pagan kalıntılarını inkâr etmekle suçluyor.[^52] ## Ayrıca bakınız - [Bulgar Mezar Taşları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgar_Mezar_Ta%C5%9Flar%C4%B1) - [Tuna Bulgarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna_Bulgarcas%C4%B1) [^1]: Britannica. [^2]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^3]: Arikan, İbrahim. İdil Bulgar Kitâbelerinde geçen “baltùr” sözcüğü üzerine. 1 Nisan 2014, s. 15-24. [^4]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^5]: Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83. [^6]: Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83. [^7]: Talât Tekin, Tuna Bulgarları ve Dilleri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1987, s. 11. [^8]: Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83. [^9]: Emine Ceylan, "Çuvaşistan, Çuvaşlar ve Çuvaşça", Çağdaş Türk Dili, Ankara, Ocak 1995 (sayı 83): 16-24. [^10]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^11]: Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun, Tarihten Geleceğe Türk Dili Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi [^12]: Arik, Durmuş. Çuvaşlarda İslâm ve Çuvaş Etniğindeki Değişimde İslâmın Rolü. 1 Haziran 2003, s. -. [^13]: Koç, Dinçer. İdil Bulgarları. Selenge Yayınları, s. 113-120. [^14]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^15]: Erdal (1993), ss. 25-28 [^16]: Начало распада золотой орды и разорения болгарской земли. [^17]: Schamiloglu, Uli. “The End of Volga Bulgarian”, Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna Tas (Szeged, 1991), 157-163. [^18]: Начало распада золотой орды и разорения болгарской земли. [^19]: Димитриев, В.Д.. Опустошение Болгарских земель в конце 15 – начале 16 вв.. Çuvaş Cumhuriyeti Ulusal Bilimler Akademisi Bildirileri, 1996. [^20]: Arik, Durmuş. Çuvaşlarda İslâm ve Çuvaş Etniğindeki Değişimde İslâmın Rolü. 1 Haziran 2003, s. -. [^21]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^22]: Arikan, İbrahim. İdil Bulgar Kitâbelerinde geçen “baltùr” sözcüğü üzerine. 1 Nisan 2014, s. 15-24. [^23]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^24]: Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83. [^25]: Karahan, Akartürk. Kâşgarlı Mahmud’un Kayıtlarında İdil Boyu Türk Lehçeleri. 1 Haziran 2012, s. 0-0. [^26]: Ibn Fadlan, Ahmad (921-922), Ignaty Yulianovich Krachkovsky, transl., Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу, Leningrad: Academy of Sciences of the USSR, published 1939, ss. 203b, 208b. [^27]: Tekin (1988), s. 30. [^28]: Karahan, Akartürk. Kâşgarlı Mahmud’un Kayıtlarında İdil Boyu Türk Lehçeleri. 1 Haziran 2012, s. 0-0. [^29]: Zimonyi, István. Chuvash Historical Phonetics. An areal linguistic study. With an Appendix on the Role of Proto-Mari in the History of Chuvash Vocalism. 22 Eylül 2023, s. 480. [^30]: Agyágasi, Klára (2019), Chuvash Historical Phonetics (Turcologica; 117), Wiesbaden: Harrssowitz, sayfa 89 [^31]: Dergisi, bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler. Studies in Turkic Etymology, Ed. Lars Johanson, András Róna-Tas (Árpád Berta) / Emine Yılmaz - Bilig 58. Sayı – Yaz 2011. [^32]: Agyágasi, Klára (2019), Chuvash Historical Phonetics (Turcologica; 117), Wiesbaden: Harrssowitz, sayfa 89 [^33]: Tekin (1988), s. 28. [^34]: Erdal (1993), ss. 107-109. [^35]: Tekin (1988), s. 28. [^36]: Tekin (1988), ss. 13-17. [^37]: Электронлă сăмахсар. [^38]: Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83. [^39]: Erdal, Marcel. Eski Bulgarca sIra sayIlarIPDF. 3 Ocak 2021. [^40]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^41]: Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83. [^42]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^43]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^44]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^45]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^46]: Hakimzjanov, F. S.. New Volga Bulgarian Inscriptions. 1986, s. 173-177. [^47]: test56638. «ДУСЛЫК». 26 Ekim 2020. [^48]: Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988. [^49]: Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83. [^50]: Dimitriyev, V.. Neslimiz nereden geliyor? (Çuvaşların kökeni). Ocak-Şubat 1991. [^51]: Как булгаро-татаристы объясняют чувашеязычные эпитафии?. 23 Nisan 2020. [^52]: Язык Эпитафий Волжских Булгар. Aleksandr Nevskiy (Savdiyar İreklex), 28 Mayıs 2021.