# İbrahim Hakkı Paşa > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim_Hakk%C4%B1_Pa%C5%9Fa > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: İbrahim Hakkı Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0brahim_Hakk%C4%B1_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0) ![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5e/Ibrahim_Hakki_Pasha.jpg) * (Lucy Mary Jane Garnett, public-domain)* - **Makam:** Osmanlı Sadrazamı - **Dönembaşı:** 12 Ocak 1910 - **Dönemsonu:** 30 Eylül 1911 - **Hükümdar:** V. Mehmed - **Öncegelen:** Hüseyin Hilmi Paşa - **Sonragelen:** Mehmed Said Paşa - **Doğum tarihi:** 18 Nisan 1863 - **Doğum yeri:** İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu - **Ölüm tarihi:** 29 Temmuz 1918; (55 yaşında) - **Ölüm yeri:** Berlin, Alman İmparatorluğu - **Yattığı yer:** Yahya Efendi Tekkesi Haziresi, İstanbul - **Öğrenim:** Mülkiye Mektebi **İbrahim Hakkı Paşa** (1863, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) – 29 Temmuz 1918, [Berlin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin)), [V. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/V._Mehmed) saltanatında 12 Ocak 1910 - 30 Eylül 1911 tarihleri arasında bir yıl sekiz ay on dokuz gün [sadrazam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadrazam)lık yapmış [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) asıllı [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) devlet adamı ve diplomattır. Meşrutiyet yıllarında Maarif ve Dahiliye Nazırlıkları yapan İbrahim Hakkı Paşa, 1910 yılında sadrazamlığın yanı sıra Hariciye ve Nafia Nezaretlerini de yönetmiş; [Trablusgarp Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Trablusgarp_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında istifa etmiştir. Devlet adamlığını sürdürürken çeşitli konularda ders kitapları da kaleme almıştır. ## Yaşamı ![Sadrazam İbrahim Hakkı Paşa, 1910](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/da/Sadrazam_%C4%B0._Hakk%C4%B1_Pa%C5%9Fa.jpg) *Sadrazam İbrahim Hakkı Paşa, 1910 (Boğos Tarkulyan, public-domain)* 1863 yılında [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da doğdu. Babası Kafkasya göçmeni olan [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) asıllı[^1] İstanbul Şehremaneti Meclis Reisi (Belediye Meclisi Başkanı) Mehmed Remzi Efendi'dir.[^2] 1882'de [Mülkiye Mektebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ankara_%C3%9Cniversitesi_Siyasal_Bilgiler_Fak%C3%BCltesi)'ni bitirdi. 1884'te Mâbeyn-i Hümâyun tercümanı oldu. [II. Abdülhamid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Abd%C3%BClhamid)'e polisiye romanlar çevirdi.[^3] Bir yandan da Hukuk ve Ticaret Mekteplerinde dersler verdi. 1894'te Babıâli Hukuk Müşavirliğine getirildi. 30 kadar diplomatik komisyonda başkan ve üye olarak bulundu. [İkinci Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet)'in ilânından önce [Girit](https://turkipedia.org/tr/wiki/Girit) ve [Amerika Birleşik Devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri)'ne gönderildi.[^4] 1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanından bir gün önce kurulan 7. Sait Paşa kabinesinde Maarif Nazırı, iki gün sonra kurulan [Kıbrıslı Mehmed Kâmil Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%A2mil_Pa%C5%9Fa) kabinesinde Maarif ve Dahiliye Nazırlıklarını üstlendi. Bu görevde kalmak istemediğinden[^5] Aralık 1908'de bakanlıktan ayrıldı. [Osmanlı Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nin Roma büyükelçiliği görevini üstlendi. 1909 sonuna kadar bu görevi sürdürdü. [Hüseyin Hilmi Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCseyin_Hilmi_Pa%C5%9Fa)’nın sadrazamlıktan istifası üzerine 1910 yılında da sadrazam oldu. Aynı zamanda Hariciye ve Nafia Nazırlığını da birlikte yürüttü. 1911’de İtalyanların Trablusgarp’a saldırması üzerine bakanlıktan istifa etti. 1913 yılında İngiltere’ye giden İbrahim Hakkı Paşa, pek çok görüşme yapıp anlaşmalar imzaladı. [I. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1) başlayınca İstanbul’a döndü.[^6] 1915'te Berlin Büyükelçiliği'ne atandı. Ek olarak 1917’de [Meclis-i Âyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_%C3%82yan) üyeliğine atandı. [Brest Litovsk Barış Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/Brest-Litovsk_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'nın görüşmeleri sırasında Osmanlı heyetinde görev yaptı. [Berlin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berlin)'e döndükten kısa bir süre sonra 29 Temmuz 1918 günü yaşamını yitirdi. Cenazesi İstanbul'a getirilerek [Yahya Efendi Tekkesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahya_Efendi_Tekkesi)'ne defnedildi. Devlet adamlığının yanı sıra bilim alanında çalışmaları da olan İbrahim Hakkı Paşa, ders kitabı tarzında eserler yazmıştır. ## Eserleri - *Medhal-i Hukuk-u Düvel*, 1885 - *Tarih-i Hukuk-u Beyneddüvel*, 1885 - *Küçük Osmanlı Tarihi*, 1890 - *Tarih-i Umûmi*, 3 cilt, 1887-1888 ## Dış bağlantılar - Buz, Ayhan (2009) " Osmanlı Sadrazamları", İstanbul: Neden Kitap, ISBN 978-975-254-278-5 - Danișmend, İsmail Hâmi (1971),*Osmanlı Devlet Erkâni*, İstanbul: Türkiye Yayınevi - Kuneralp, Sinan (1999) *Son Dönem Osmanlı Erkan ve Ricali (1839 - 1922) Prosopografik Rehber*, İstanbul:ISIS Press, ISBN 9784281181. - İnal, İbnülemin Mehmet Kemal, (1964) *Son Sadrazamlar 4 cilt*, Ankara: Millî Eğitim Basimevi, (Dergah Yayinevi 2002) (Google books [http://books.google.co.uk/books?id=k0kBAAAAMAAJ](http://books.google.co.uk/books?id=k0kBAAAAMAAJ), - Tektaş, Nazim (2002), *Sadrâzamlar Osmanlı'da İkinci Adam Saltanatı*, İstanbul:Çatı Yayınevi (Google books: [http://books.google.co.uk/books?id=1UppAAAAMAAJ&](http://books.google.co.uk/books?id=1UppAAAAMAAJ&) [^1]: Güneş, İhsan. Türkiye Büyük Millet Meclisi Vakfı Yayınları No : 15 Türk Parlamento Tarihi Meşrutiyete Geçiş Süreci I. ve II. Meşrutiyet II. Cilt Ayân ve Mebûsân Meclisleri Üyelerinin Özgeçmişleri, s. 690-691. [^2]: Hasan Yüksek, 19. Yüzyıl Osmanlı Tarihçiliği, Temmuz 2006. [^3]: Mustafa Ergün, II. Meşrutiyet Devrinde Eğitim Hareketleri (1908-1914), Ankara, 1996. [^4]: Mustafa Ergün, II. Meşrutiyet Devrinde Eğitim Hareketleri (1908-1914), Ankara, 1996. [^5]: Mustafa Ergün, II. Meşrutiyet Devrinde Eğitim Hareketleri (1908-1914), Ankara, 1996. [^6]: Hasan Yüksek, 19. Yüzyıl Osmanlı Tarihçiliği, Temmuz 2006.