Ünlü (dilbilim)

Ünlü, sesli^{[1]Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü Ahmet Topaloğlu. Ötüken Yayınları. 1989.} veya vokal; ses yolu görece açık durumda iken, ses tellerinin titreşmesi ile (duyulabilecek şekilde) bir engele takılmadan oluşan; hecenin en küçük birimini oluşturan konuşma sesi. Ünsüz veya sessiz karşıtıdır. Ünlülük kavramı harflerden ziyade "sesleri" tanımlar zira bir harf kimi sözcüklerde ünlü, kimi sözcüklerde ise ünsüz bir sesi simgeleyebilir.^{[2]"y" harfi ünlü mü, ünsüz mü? OxfordDictionaries.com. Erişim: 8 Ağustos 2012.}

Kökenbilim

Uygurcada da görülen ün sözcüğü Eski Türkçede "ses, avaz" anlamlarına, "ünü-" fiili ise "seslenmek, bağırmak" anlamlarına gelir.^{[3]"ün." Nişanyan Sözlük. Erişim: 7 Şubat 2015.} Ünlü sözcüğü muhtemelen 19. yüzyılda "meşhur" anlamında kullanılmaya başlanmıştır.^{[3]"ün." Nişanyan Sözlük. Erişim: 7 Şubat 2015.}

Türk yazı dillerinde ünlülerin gösterimi

Türk dilinin bilinen ilk dönemlerinde 9 ünlünün bulunduğu belirtilmiştir: a, e, é, ı, i, o, ö, u, ü. Bugün kapalı e sesi (é) yalnızca Azerice yazı dilinde bulunur.

Türkçe

a, e, ı, i, o, ö, u ve ü harfleri ünlü harfler, diğer harfler ise ünsüz harfler olarak adlandırılır.

Sınıflandırma

Türkçede ünlüler, çıkış yeri ve dilin durumuna, dudakların durumuna, ağzın açıklığına göre şu şekilde sınıflandırılır:^{[4]Ünlülerin Nitelikleri – Türk Dil Kurumu.}

• Çıkış yeri ve dilin durumuna göre

• Kalın (arka) ünlüler: a, ı, o, u

• İnce (ön) ünlüler: e, i, ö, ü

• Dudakların durumuna göre

• Düz ünlüler: a, e, ı, i

• Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü

• Ağzın açıklığına göre

• Geniş ünlüler: a, e, o, ö

• Dar ünlüler: ı, i, u, ü

Diğer dillerde ünlü

Dünyadaki birçok dilin kendisine özgü farklı ünlü sistemi vardır.

Dış bağlantılar

• Ünlüler Türk Dil Kurumu.