# Özbekçe

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbek%C3%A7e
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Özbekçe, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%96zbek%C3%A7e (CC-BY-SA-4.0)

![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Uzbek.svg/1280px-Uzbek.svg.png)
* (CC-BY-SA-4.0)*

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b3/Idioma_uzbeko.png)
* (Fobos92, CC-BY-SA-3.0)*

- **Dilin adı:** Özbekçe
- **Dilin alt adı:** Özbek Türkçesi
- **Kendi dilindeki adı:** Õzbekçə, Ўзбекча, اۉزبېکچه
- **Ülkeler (ülke):** Özbekistan
- **Bölge:** Orta Asya
- **Etnisite:** Özbekler
- **Kişi sayısı:** 48,530,200
- **Tarih:** 2022
- **Aile:** Türk dilleri; Şaz Türkçesi; Uygur grubu
- **Soy:** Çağatayca
- **Alfabe:** Latin (Özbek alfabesi); Kiril alfabesi; Arap alfabesi
- **İso:** uz; uzb; uzb
- **Görüntü:** Adib-i sani.jpg
- **Görüntübaşlığı:** Orta Asya'daki Ceditçilik hareketinin önderi Münevver Kari'nin yazdığı Özbekçe ders kitabı "Adib-i Sani"
- **Erken Formlar:** Karahanlı Türkçesi; Harezm Türkçesi; Çağatay Türkçesi
- **Aile rengi:** Altay

**Özbekçe** veya **Özbek Türkçesi** (**Özbekçe**: *oʻzbekcha*, **Özbek Dili**: *oʻzbek tili*), Özbekistan'ın resmî dilidir. [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin içerisinde sınıflanan [Karluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluk_grubu) grubuna bağlı bir dil ve tarihî [Çağatayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatayca)nın çağdaş devamı olan [Türk yazı dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nden biridir.

[SSCB](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) devrinde Özbekçe adı kullanılmaya başlamadan önce Özbekler kendi dillerini Türkçe olarak adlandırmaktaydı. Örneğin Muhammedemin Fahriddinov'un 1913 yılında okullarda okutulmak üzere yazdığı Özbekçe ders kitabının adının *Turkcha Qoida* olduğu kaydedilir.[^1] [Abdurrauf Fitrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdurauf_Fitrat)'ın 1919 yılında yayımlanan *Tilimiz* başlıklı yazısında kendi dilinden Türkçe adıyla bahsettiği görülür.[^2]

Özbekçe, tipolojik açıdan diğer Türk dillerinden farklı özelliklere sahiptir. Ünlü uyumunun olmaması ve bünyesinde Karluk, Kıpçak ve Oğuz lehçelerini barındıran tek Türk dili olması, bu farklılıklardan bazılarıdır.[^3]

Özbekçe [Orta Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) genelinde en çok konuşulan Türk dilidir. Özbekistan'ın Fergana vadisi, Taşkent ve etrafı ile Semerkant, Buhara, Karşı, Şehrisebz ve Termez şehirlerinde Karluk lehçeleri, Surhanderya, Kaşkaderya, Semerkant vilayetlerinde Kıpçak lehçeleri, Harezm vilayetinde ise Oğuz lehçeleri konuşulmasına rağmen, Özbek edebi dilinde ağırlıklı olarak Fergana ve Taşkent'te kullanılan Karluk lehçesi hâkimdir. Karluk dili [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F)'da Orta Asya'nın en önemli kültür ve bilim dili olmuştur.[^4]

Özbekçede diğer Türk dillerine göre Farsçanın etkisi daha fazladır. Sözlüklerinde Farsça sözlük sayısı fazla olduğu gibi sesletimde de Farsçanın etkisi açıkça görülür. Diğer Türk dillerindeki ünlü uyumu Özbekçede yoktur. Gerek Kiril alfabesinde gerekse bugün kullanılan Latin alfabesinde mevcut ünlülerin yetersiz oluşu da lehçelerdeki bu eğilimin önünde engel teşkil etmektedir.[^5]

XIX. asrın ikinci yarısında Çarlık Rusyası tarafından Orta Asya'nın zapt edilmesiyle birlikte (Rus-mahallî mekteplerinin açılışı, iktisadi talancılık, siyasi hakimiyetin Rusların elinde oluşu, vb.) ve yeni gazetelerin, dergilerin neşredilişi münasebetiyle çok Rusça ve uluslararası söz ve ibareler Özbek diline (konuşma ve yazı diline) girmeye başlamıştır. Bu cereyan özellikle 20. asrın 20'li yıllarında süratlenmiştir. Eğer 1922 yılında içtimai ve siyasi terimlerin %0.9'u Rusça uluslararası terimler ise, 1980'li yıllara gelince %20'sini teşkil eder. Belli bilimlerde ise Rusça uluslararası terimler %70-%80'e, kimya biliminde ise %90-%95'e ulaşmıştır.[^6]

Özbekçe, [Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkistan) coğrafyasında [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan) dışına yayılmış olan Özbek Türkleri arasında; [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan), [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan), [Tacikistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tacikistan), [Afganistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afganistan), [Türkmenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkmenistan) cumhuriyetlerinde de kullanılır. Söz konusu bazı bölgelerde, Özbek dili bölgenin resmi dilinden de çok kullanılır.

## Yazı sistemi

![Sosyalist ideolojiyi yerleştirmek için mekteplerde okutulan Ortak Türk Alfabesi ile yazılmış Jaş Kyc (Yåş kuç) "genç kuvvet" adlı kitabın kapağı.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a0/Ja%C5%9F_kyc.png)
*Sosyalist ideolojiyi yerleştirmek için mekteplerde okutulan Ortak Türk Alfabesi ile yazılmış Jaş Kyc (Yåş kuç) "genç kuvvet" adlı kitabın kapağı. (Dosyalar, CC-BY-SA-4.0)*

1904'ten önce, bütün Orta Asya dilleri Arap yazısı ile yazılırdı. 1924-1940 arasında resmî Özbekçe, [Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin) idaresi tarafından Kiril alfabesi dayatılıncaya kadar Latin alfabesi ile [yazılmıştır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi%27nde_latinizasyon). Özbekistan'ın bağımsızlığından sonra, 1995 yılında Latin esaslı yeni bir alfabe resmî olarak kabul edilmiştir. Günümüzde Latin alfabesinin yanında Kiril alfabesi de hâlâ yaygın olarak kullanılmaktadır.[^7]

- **Kiril**:

- **Latin**:

## Dil Bilgisi

### Hâl ekleri

\<div style="clear:both"\> Özbekçede hâl ekleri 6 tanedir. Türkçeye benzemekle birlikte farklar bulunmaktadır. Ekler yazıda ünlü ve ünsüz uyumuna göre değişmez. Sadece yönelme hâlinde sonu q ve k ile biten sözcüklerde -ga eki -qa/-ka şeklinde olur:

## Dış bağlantılar

- [Özbek Edebiyatı](http://www.kultur.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFFB0ED0AA5232E402F00BA45A5FE09B742)
- [VikiSözlük Özbekçe Kelimeler Kategorisi](http://tr.wiktionary.org/wiki/Kategori:%C3%96zbek%C3%A7e_kelimeler)
- [Özbekçe\<\>Türkçe Sözlük](https://pauctle.com/uztr) (Pamukkale Üniversitesi)
- [Türkçeden Özbekçeye Sözlük](https://mvg.biz/turkcha/) (Hazırlayanlar: Gulhida Shirinova & Günsel Barış)
- [Oʻzbek Tilining Lugʻat Boyligi](http://www.edebi.net/index.php/kardes-edebiyatlar/oezbek-edebiyat/20-21-as-r/1173-o-zbek-tilining-lug-at-boyligi) (*Özbek Dilinin Lügat Baylığı*)

[^1]: Adeeb Khalid, Printing, Publishing, and Reform in Tsarist Central Asia, International Journal of Middle East Studies, Volume 26, Issue 2, Mayıs 1994, pp. 187-200
[^2]: Ozod Sharafiddinov. Fitrat va uning ikki maqolasi («Tilimiz», «Yopishmagan gajjaklar») & Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. 1-jild
[^3]: Volkan Coşkun, Özbek Türkçesi Grameri
[^4]: Özbek Alfabesi Üzerine - Dr. Suzan Tokatlı. <http://tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2014/09/1997_03_10_Tokatli.pdf>
[^5]: Özbekçede Ses Uyumunun Yok Edilişi - Cöre Hudayberdiyev. <http://tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2014/09/1998_05_25_Hudayberdiyev.pdf>
[^6]: Rahmonov, Shukurov ve Mahmudov, Oʻzbek tilining tarixiy grammatikası (üniversiteler için ders kitabı), Taşkent, 2008, s.21-22
[^7]: Özbek Türkçesinin Latin Alfabesi Esasındaki İmlası Üzerine - Feridun Tekin. <https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/3/6/arastirmax-ozbek-turkcesinin-latin-alfabesi-esasindaki-imlasi-uzerine.pdf>
