# Ön Türkçe > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_T%C3%BCrk%C3%A7e > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Ön Türkçe, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%96n_T%C3%BCrk%C3%A7e (CC-BY-SA-4.0) - **Aile rengi:** Altay - **Bölge:** Moğolistan (tahmini) - **Dönem:** MÖ 3000-500 - **Konuşanlar:** Ön Türkler **Ön Türkçe**, [Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) ailesinin [Şaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaz_T%C3%BCrk%C3%A7esi) ve [Oğur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) dallarına ayrılmadan önceki dönemlerine ait [varsayımsal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hipotez) bir [anadil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadil)dir. Ana Bulgarca ve Ana Türkçe gibi alt kuramsal dillere ayrılır.[^1][^2][^3] Diğer anadiller gibi, geçmişteki konuşma dili ile birebir aynı olmayabilir.[^4] "ilk" ve "ön" anlamlarına gelen *preliminary* sözcüğünde ifade edildiği gibi, ilk Türkçe dönemi olarak da görülebilir.[^5][^6][^7][^8] ## Kapsam İlk Türkçe (Pre-Türkçe), alt yapılandırma dilleri olan Ana Türkçe ve Ana Bulgarcanın atasıdır.[^9][^10] ### Ana Türkçe Ana Türkçe ya da Ön Türkçe (Proto-Türkçe), Şaz grubunda yer alan Türk dillerinin yapılandırılmış varsayımsal ata dilidir.[^11][^12] Bu dil milat başlarından [Göktürk dönemine](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler) kadar olan sürede [Ön Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_T%C3%BCrkler) tarafından konuşulmuştur.[^13] Türkçenin elde olan en eski yazılı kaydı; 682-691 yıllarında yazılmış olan [Çoyr Yazıtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87oyr_Yaz%C4%B1t%C4%B1)dır.[^14] Fakat bu yazıt Orhun yazıtları kadar hareketlilik ve canlılık göstermediğinden çoğu zaman [Orhun Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1) Türkçenin ilk yazılı kaynağı kabul edilir. Orhun Yazıtları Türk dillerinin doğu kolunun özelliklerini gösterir. Geçmişte Ana Türkçenin oluşturulma çalışmaları daha çok Eski Doğu Türkçesi ve [Oğuz dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuz_dil_grubu)ne dayanıyorken günümüzde yaşayan tüm yazılı ve sözlü Türkî dillerin kapsamlı olarak incelenmesine başlandı.[^15] Eski doğu Türkçesinin [Runik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Runik_yaz%C4%B1), [Uygur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar) ve [Mani](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maniheizm) belgeleri yeniden oluşturulma çalışmalarında etkili olurken, Eski Batı dilleri ile ilgili yazılı kaynaklar yetersizdir.[^16] ### Ana Bulgarca Ana Bulgarca ya da Ön Bulgarca (Proto-Bulgarca), Lir grubunda yer alan Türk dillerinin yapılandırılmış varsayımsal ata dilidir.[^17][^18] Bu dili milat başından 6. yüzyıla kadar [Ön Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_Bulgarlar)ın konuştuğu kabul edilir. 5-6. yüzyıllarda [Macarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarca)nın atası olan dile pek çok ödünç kelime vermiştir.[^19] Ana Bulgarca yapılandırmalarda [Çuvaşça](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9F%C3%A7a)dan, [İdil Bulgarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgarcas%C4%B1)ndan, [Tuna Bulgarcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna_Bulgarcas%C4%B1)ndan ve başka dillere geçmiş Oğurca kelimelerden yararlanılır. [Hazarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarlar)ın, [Avarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar)ın ve [Avrupa Hunları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)nın bu dili konuşup konuşmadığı konusu verilerin yetersiz olmasından dolayı tartışmalıdır.[^20] ## Zaman aralığı Dünyadaki tüm ana dillerin bir üst zaman sınırı yani yaklaşık başlangıç noktası vardır ve bu aralık genellikle [Orta Taş Çağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Ta%C5%9F_%C3%87a%C4%9F%C4%B1)'nın sonu veya [Cilalı Taş Devri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cilal%C4%B1_Ta%C5%9F_Devri)'nin başıdır.[^21] Neolitik Devrim denen dönemde oluşan toplumsal-dilsel koşullar, bugün bildiğimiz anlamda dillerin ortaya çıkması sonucunu doğurmuştur.[^22] Ana Türk dili, Ana Türkler tarafından konuşulan, Türk dillerinin ortak atasıdır. İlk Türkçe, [Ogur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) (batı) ve [Şaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaz_T%C3%BCrk%C3%A7esi) (doğu) kollarına ayrıldı. İlk Türkçenin en son 2.500 yıl önce [Doğu Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Asya)'da konuşulduğu düşünülüyor.[^23] ## Sesbilimi ### Ünsüzler Küçükdilsil ünsüzler artdamaksıl ünsüzlerin arka ünlüler çevresinde aldığı biçimlerdir. Örneğin \*k sesi \*eke (eci, abla) sözcüğünde /k/ iken \*āk (batı; ak, beyaz) sözcüğünde /q/ idir. /h/ sesinin İlk Türkçede varlığı tartışmalıdır. [Halaçça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hala%C3%A7%C3%A7a)'da sözcük başında oldukça sık ve düzenli bulunmasından dolayı İlk Türkçeden gelmiş ve sözcük başı \*h sesini koruyan tek Türk dilinin Halaçça olabileceği düşünülmektedir, ancak bu Halaçça'ya özgü sonradan bir icat da olabilir. ### Ünlüler Yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi tüm ünlülerde kısalık-uzunluk ayrımı söz konusudur. Uzun ünlüler uzatma işareti ile gösterilir, örneğin kısa /a/ \*a iken uzun /a/ \*ā idir. Yalnızca ünlü uzunluğu ile ayrımsanan sözcükler de söz konusudur, örneğin "at" (at) ile "āt" (ad). Ayrıca Çağdaş Türkçede olduğu gibi İlk Türkçede de büyük (ön-arka) ve küçük (düz-yuvarlak) ünlü uyumları vardır. ### R-Z ayrımı Türkçenin \**r* ve \**z* ağızlarına ayrılması daha [Altay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_dilleri) döneminde olmuştur ve en azından MÖ 2000 yıllarına dayanmaktadır. Kimi araştırmacılar Türkçedeki bu ses değişiminde *r*nin *z*den önce olması düşüncesindedirler. Karşı görüşte olanlar da vardır.[^24] ## Sözcük bilgisi ## Ayrıca bakınız - [Şaz Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaz_T%C3%BCrk%C3%A7esi) - [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e) - [Proto Hint-Avrupa dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_Hint-Avrupa_dili) - [Proto Güney Kafkasya dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Proto_Kartveli_dili) - [Ön insan dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_insan_dili) [^1]: Karademir, Fevzi. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİNİ ADLANDIRMA SORUNU. 15 Haziran 2016, s. 0-0. [^2]: Olmez, Mehmet. Age of Turkish and Turkic languages / Türkçenin ve Türk Dillerinin Yaşı Konusu. 1 Ocak 2003. [^3]: Tekin, Talat. Türk Dili Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi. 1 Ocak 1989, s. 141-168. [^4]: The Turkic Languages Lars Johanson. s 67. 1998. ISBN 0-415-08200-5 [^5]: Karademir, Fevzi. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİNİ ADLANDIRMA SORUNU. 15 Haziran 2016, s. 0-0. [^6]: Róna-Tas, András (1991). (Translator: İsa Sarı) Türkolojiye Giriş (An Introduction to Turkology). Ankara: Nobel Yayınları. p.49 [^7]: Janhunen, Juha. Towards Pre-Proto-Turkic: Issues of definition and terminology. 1 Ocak 2016. [^8]: Olmez, Mehmet. Age of Turkish and Turkic languages / Türkçenin ve Türk Dillerinin Yaşı Konusu. 2003. [^9]: Karademir, Fevzi. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİNİ ADLANDIRMA SORUNU. 15 Haziran 2016, s. 0-0. [^10]: Olmez, Mehmet. Age of Turkish and Turkic languages / Türkçenin ve Türk Dillerinin Yaşı Konusu. 2003. [^11]: Karademir, Fevzi. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİNİ ADLANDIRMA SORUNU. 15 Haziran 2016, s. 0-0. [^12]: Olmez, Mehmet. Age of Turkish and Turkic languages / Türkçenin ve Türk Dillerinin Yaşı Konusu. 2003. [^13]: Tekin, Talât. Türk Dilleri - Giriş. Bilgesu Yayincilik, 1999, s. 12-16. [^14]: Ölmez, Mehmet. Türkçenin ve Türk dillerinin yaşı konusu. Çukurova Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Merkezi. [^15]: Johanson, Éva Ágnes Csató. The Turkic Languages. Taylor & Francis, 1 Eylül 2003. [^16]: Johanson, Éva Ágnes Csató. The Turkic Languages. Taylor & Francis, 1 Eylül 2003. [^17]: Karademir, Fevzi. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİNİ ADLANDIRMA SORUNU. 15 Haziran 2016, s. 0-0. [^18]: Olmez, Mehmet. Age of Turkish and Turkic languages / Türkçenin ve Türk Dillerinin Yaşı Konusu. 2003. [^19]: Tekin, Talât. Türk Dilleri - Giriş. Bilgesu Yayincilik, 1999, s. 12-16. [^20]: Marcantonio, Angela. The state of the art of Uralic studies: tradition vs innovation. Sapienza Università Editrice, 1 Nisan 2018. [^21]: The Turkic Languages Lars Johanson. s 68. 1998. ISBN 0-415-08200-5 [^22]: The Turkic Languages Lars Johanson. s 68. 1998. ISBN 0-415-08200-5 [^23]: Janhunen, Juha (2013). "Personal pronouns in Core Altaic". In Martine Irma Robbeets; Hubert Cuyckens (eds.). Shared Grammaticalization: With special focus on the Transeurasian languages. p. 223. ISBN 9789027272140 [^24]: Karadeniz Araştırmaları, Sayı 3 (Güz 2004), s.71-77. Fuzuli BAYAT: Oğuz kelimesinin etimolijisi. UZ ~ ĞUZ ~ OĞUZ ~ KAVIM ADININ ETIMOLOJISI. sayfa 74.