# Ön Bulgarlar

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_Bulgarlar
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Ön Bulgarlar, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%96n_Bulgarlar (CC-BY-SA-4.0)

![650 yılında Karadeniz'in kuzeyinde Büyük Bulgar Hanlığı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f2/Hazarlar_%28tr%29.png)
*650 yılında Karadeniz'in kuzeyinde Büyük Bulgar Hanlığı (The original uploader was Briangotts at İngilizce Vikipedi ., turkish edit by Muratsahan, CC-BY-SA-3.0)*

**Ön Bulgarlar** veya **Protobulgarlar**, asıl kitlesini [Ogur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) (Otuz-Ogur, [On-Ogur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ono%C4%9Furlar)) kitlelerinin oluşturduğu, 7. yüzyılda Karadeniz'in kuzeyi ile daha sonra [İdil Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Volga) ve [Tuna nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuna) bölgelerinde de yaşamış, [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri) konuşan,[^1][^2][^3][^4][^5] yarı göçebe [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) kökenli bir halk.[^6][^7][^8][^9] [Sabir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabirler), [Uz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzlar), [Hazar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarlar) v.b diğer Türk kökenli halklardan kalıntıları da içlerinde barındırmakla birlikte, bazı [Fin-Ugor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fin-Ugor_kavimleri) boylarının da (Çeremiş, Mordva, Zuryaken, Voltyake) Ön Bulgarların içinde yer aldığı bilinmektedir.[^10][^11] Ayrıca aralarında [Sarmat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sarmatlar) ve [Alan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alanlar) kökenli kitlelerin de var olduğu düşünülmekte.[^12][^13] [İdil Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Tatarlar%C4%B1) ve [Çuvaşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9Flar), Ön Bulgarların ya da [İdil Ön Bulgarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgar_Devleti)nının soyundan gelen torunlarıdır.

## Etimoloji

*Bulgar* anlamının genellikle Türkçenin ([Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e) döneminde) **bulga-** (bugünkü *bula-* fiili “bulamak, bulaştırmak”) fiilinin **-r** ekiyle genişlemesiyle oluşturulmuş, "karışık, karışan, karıştırılmış (bulanık)" olduğu düşünülmektedir.[^14][^15] [Talât Tekin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tal%C3%A2t_Tekin) Türkçede *bulamak* fiili geçişsiz olmadığı için sözün "karışık (/karıştırılmış)" anlamına gelemeyeceğini, *Bulgar* (bular) sözünün ancak "karıştıran" anlamına gelebileceğinden söz eder. Eski Türk yazıtlarında *bulga-* "karışıklık çıkarmak", *bulgak* "düzensiz, karışık" ve *bulganç* "karışıklık, düzensizlik", iyi anlama sahip değildir. Dolayısıyla *Bulgar* "karışıklık çıkaran" anlamına gelmelidir.[^16] Bir diğer varsayım ise *bel gur*, "beş kabile/boy" anlamına geldiği yönündedir.[^17]

## Tarih

### Büyük Bulgar Hanlığı

Ön Bulgarlar [Karadeniz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karadeniz)’in kuzeyinde çoğunluğunu [Onogur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ono%C4%9Furlar)ların oluşturduğu ([Kutrigur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kutrigurlar)-[Utrigurlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Utrigurlar)); [Sabirler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabirler), [Hazarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarlar), [Uzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzlar), [Suvarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suvar_%28%C5%9Fehir%29) gibi birçok diğer küçük Türk ve [Hun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunlar) topluluğunun parçalarını da aralarına alarak 632-668 arası *Magna Bulgaria* (Büyük Bulgarya) da denen [Büyük Bulgar Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_Bulgar_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nı kurmuşlardır. Kurucularının adı Kobrat, Kobratos, Kuvratos şekillerinde de geçen "Kurt"tur. Anlamının "birleştiren", "halk ile devleti bir araya getiren" olduğu düşünülmektedir.[^18] Kobrat, Doulo sülalesindendi. Yapılan araştırmalar bu hanedanın [Mete Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mete) (*"Mo-Tu"*- MÖ 209-174)'dan beri Hun hükümdarlarını yetiştiren "Tu-kı" ailesi olduğu yönünde olup, Ön Bulgar hükümdarları Asya [Hun](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu) hükümdarları ile aynı sülaleye bağlanmaktadır.[^19]

560'ta [Avarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar)a yenik düşmüşler, Balkanlar ve [Doğu Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Avrupa)'da nüfuslarını büyük ölçüde yitirmişlerdir. Bazıları Avarlara katılıp onlarla birlikte daha da batıya göç etmişlerdir. Ön Bulgarların çoğu Karadeniz'in kuzeyinde kalmışlardır.

Bizans ile aralarında sıkı ilişkiler kurmuşlardır. Kurucularının 665'te ölümünün ardına çıkan, kağanın oğulları arasındaki taht kavgalarını fırsat bilen [Hazarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ın baskıları sonucu parçalanmışlardır. [Kubrat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kubrat)'ın büyük oğlu [Batbayan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batbayan), [Onogur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ono%C4%9Furlar)ların ve [Macarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarlar)ın başında, Hazarların hükümdarlığı altına girmiştir. Otuz-Ogurların çoğunluğu Kuzeye göç edip [İdil Ön Bulgarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgar_Devleti)'nı, [Asparuh Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asparuh)'ın emri altında güneybatıya göç eden bölüm ise 681 yılında [Tuna Ön Bulgarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Bulgar_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nı oluşturmuşlardır. Asparuh Han'ın devleti, [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)'ın [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'a ait olan küçük bir kısmı dışında tüm Balkan yarımadasını içine almıştır.

![Ön Bulgarların Bizanslı hristiyanlara karşı bir katliamını gösteren 11. yüzyıldan kalma resim](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Menologion_of_Basil_II_-_Martyrs_of_Adrianople.jpg/1280px-Menologion_of_Basil_II_-_Martyrs_of_Adrianople.jpg)
*Ön Bulgarların Bizanslı hristiyanlara karşı bir katliamını gösteren 11. yüzyıldan kalma resim (Authors of Menologion of Basil II (circa 985 AC, Constantinople), Byzantine manuscript illuminators \[1\] : Pantoleon with Georgios, Michael the Younger, Michael of Blachernae, Symeon, Symeon of Blachernae, Menas, and Nestor ( Online on Vatican site ), public-domain)*

Ön Bulgarlar, Balkanlar'da uzun süre, mağlup ettikleri dört büyük Slav kavmi ve bazı diğer yerli kavimlerden oluşan halkın hükümdarları olmuş ama devletleri içindeki halkın karşısında aslında azınlıkta oldukları için, zamanla Slav kadınlarla evlenip, [Slavca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Slav_dilleri) konuşmaya başlamaları ve Slav isimleri kullanmaları ile [Slavlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Slavlar)ın arasında erimişlerdir.

Günümüzün tarihçileri "Ön Bulgar" ve "Bulgar" isimlerinin ayrımını 9. yüzyılda Ön Bulgarların (Tuna Ön Bulgarları) [Hristiyanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) kabul etmelerinden sonra başlatırlar. Böylece 864 yılından önceki halka Ön Bulgarlar ve bundan sonrakilere Bulgarlar denilir.

### İdil Ön Bulgarları

*Ayrıca Bakınız:* [İdil Ön Bulgarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgar_Devleti)

Büyük Bulgar Hanlığı'nın yıkılışının ardına İtil-Çolman bölgesine yerleşip devlet kurmuş, çoğunluğunu Otuz-Ogurların oluşturduğu Ön Bulgar grubudur. 7-15. yüzyıllar arasında varlıklarını sürdürmüşlerdir. İtil Ön Bulgarlarının hakkında Bizans kaynaklarında bilgi yoktur. Haklarındaki bilgiler Arap kaynaklarıyla birlikte 9. yüzyıldan itibaren başlamaktadır. Ön Bulgarların 7-9. yüzyıllardaki yaşamlarına ait bilgiler çok azdır. İlk dönemlerinde [Göktürkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrkler)e bağlı oldukları düşünülmektedir.[^20] Daha sonra Hazarlar'ın egemenliği altına girmişlerdir.

### Tuna Ön Bulgarları

*Ayrıca Bakınız:* [Birinci Bulgar İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Bulgar_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)

668'te Büyük Bulgar Hanlığının yıkılışının ardına dağılan Bulgarların bir kolu, 670'lerde [Asparuh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asparuh)'un liderliğinde balkanlara geçmiş, 681 yıllarında da [Birinci Bulgar İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Bulgar_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nu kurmuşlardır. Tuna Ön Bulgarları kısa sürede güçlenmiş, Bizans direnişe rağmen [Besarabya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besarabya) ve [Dobruca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dobruca) dışında, bütün Kuzey Bulgaristanı, doğuda Karadenizi, güneyde Balkan geçitlerini ve batıda İsker Irmağına kadar olan bölgeyi egemenliği altına almışlardır.

## Dil ve yazı

![Süslü Ön Bulgar Runları ile yazılı bir mezar taşı](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Bolgar_gravestone.JPG/1280px-Bolgar_gravestone.JPG)
*Süslü Ön Bulgar Runları ile yazılı bir mezar taşı (No machine-readable author provided. Untifler assumed (based on copyright claims)., public-domain)*

Akademik çevrelerin çoğu tarafından Ön Bulgarların konuştuğu dil, [Hazarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazarca) ve [Çuvaşça](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87uva%C5%9F%C3%A7a) (Birçok kaynağa göre [Hunca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunca) da dahil) ile birlikte Türkçenin [Ogur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi) koluna ait bir dil olarak kabul edilir.[^21][^22][^23][^24][^25] Bu görüş çeşitli bulgularla da desteklenmiştir. Ön Bulgarlardan kalan yaklaşık 100 civarında yazılı taş bulunmuştur. Bunların birçoğu [Orhun alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk_yaz%C4%B1s%C4%B1) ile yakın benzerlik gösteren runik yazıyla yazılmıştır ile Grek ve Kiril alfabesi ile yazılan yazıtlar da vardır. Bu yazıtlar ilk kez S. Baichorov tarafından incelenmiştir ve dillerinde birçok Türkçe sözcük saptanmıştır.[^26] F. Altheim, Oğur Ön Bulgarlarının Grek ve Latin yazısından tamamen farklı, bir çeşit runik yazı türü kullandıklarını, bu Tuna Ön Bulgar yazısının, Batı Hunlarının yazı şeklinin devamı niteliğinde olduğunu belirtmiştir. Buna göre dillerinde sıkça rastlanan "[Tarkan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarkan_%28%C3%BCnvan%29)", "[Batur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Batur)", "[Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%28%C3%BCnvan%29)" gibi unvanlar, Han isimleri ve diğer birçok Türk dilindeki karşılığı "[Tengri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengri)" olan "[Tangra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengri)" gibi sözcükler de bu görüşü desteklemiştir. Ayrıca o döneme ait [Prokopius](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prokopius), [Agathias](https://turkipedia.org/tr/wiki/Agathias) ve [Menander Protektor](https://turkipedia.org/tr/wiki/Menander_Protektor) gibi Bizanslı tarihçiler de Ön Bulgarları [Hun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunlar) olarak tanımlamıştır.[^27] Bizanslı Patrik, 2. Michael Ön Bulgarları [İskit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0skitler) veya [Sarmat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sarmatlar) olarak tanımlamışsa da, bunun klasik bir Bizans geleneği olan halkları bölgesel olarak adlandırmaktan kaynaklandığı düşünülmektedir. Modern bilim adamları tarafından Ön Bulgarların kökenini açıklamakta kesinlik içermediği için bu bilgi kabul görmez.

Buna rağmen bazı Bulgar akademisyenler, bir takım bulgulara dayanarak Ön Bulgarların konuştuğu dilin [İran dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_dilleri)ne ait olduğu hipotezini ortaya atmıştır (özellikle 1990'larda bu tez bazı akademik çevrelerde ünlenmiştir).[^28][^29][^30][^31] Bugün bu iddiayı destekleyenlerin çoğu, bunun nedeninin aslında Ön Bulgarlar arasında bulunmuş olması gereken İrani unsurların dillerinin, Türk dilleri üzerindeki etkisinden kaynakladığı gibi "ortada" bir duruş sergilerken,[^32][^33][^34][^35] diğer bazı Bulgar akademisyenler bu görüşe karşı çıkmaktadırlar.[^36][^37]

## İnançları

Ön Bulgarların dini [Tengricilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengricilik) idi ve "*Tangra*" Ön Bulgarların en büyük tanrılarına verdiği addı. Tangra, eski Türk tanrısı [Tengri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengri)nin Ön Bulgarlardaki adıdır. Neredeyse bulunan her yazılı taşta adı geçmektedir.[^38] Ön Bulgarlardan kalan yazıtlardaki Tangra/Tengri Yunan harfleriyle Ταγγρα şeklinde yazılmıştır.[^39]

Ön Bulgarlar da diğer Türk topluluklarında gibi doğa güçlerinin kutsallığına, ataların ruhlarına saygı gerektiğine ve [Gök Tanrı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tengri)'ya (Tangra/Tengri) inanmışlardır.[^40][^41] Onlara göre Tanrı ebedîdir. Her şeyi görür, bilir ve doğruyu yalanı ayırt ederdi. Can verir, ömür uzatır, kötüleri cezalandırırdı. Tanrı tekti ve kendilerine han gönderirdi. Hanlar, Tanrının kendilerine verdiği "[Kut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kut_%28mitoloji%29)"la yönetirdi.[^42]

Tengricilikte büyük dağların güçlü ruhları barındırdıklarına inanılır ve bereket duaları bu kutsal sayılan büyük dağlara yöneltilirdi. Ön Bulgarlar, [Balkanlar'ın en yüksek dağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musala)na "Tangra" adını vermişler ve onu kutsal saymışlardır. Bu 2925 yüksekliğindeki dağın adı, [Osmanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)ın 15. yüzyılda Balkanlar'ı ele geçirmelerine kadar değişmemiş, daha sonra "*Maşallah*" adını vermişlerdir.

Bu dağın yanında bazı diğer dağları da kutsal saydıkları düşünülür. Örneğin [Perpenikon Dağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Perpenikon_Da%C4%9F%C4%B1)’nın zirvesinde, Tengriciliğin verimlilik tanrıçası olan [Umay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Umay)'ın resmi [rölyef](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabartma) olarak bir dikili taşa kazınmıştır.[^43]

Ön Bulgarlar semavi objeleri de kutsal saymışlardır; güneşi, ayı ve o zamanlarda tanıdıkları beş gezegeni: [Jüpiter](https://turkipedia.org/tr/wiki/J%C3%BCpiter), [Venüs](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ven%C3%BCs), [Merkür](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merk%C3%BCr), [Merih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mars) ve [Satürn](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sat%C3%BCrn). Ön Bulgar hanlarının mühürleri "Tangra" anlamına gelen run işaretinin, bu beş gezegenin işaretleri ile çevrili bir simgedir.

Gök tanrısı Tangra'ya kurban etmek için beyaz atları tercih etmişlerdir. Kurban edilen hayvanın iç organları ile [şaman](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaman)larının geleceği okudukları bilinir.

Daha sonra 864'te [Tuna Ön Bulgarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Birinci_Bulgar_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Hristiyanlığa geçmiş, 10. yüzyılın başlarındaysa [İdil Ön Bulgarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dil_Bulgar_Devleti) İslam dinini kabul etmiştir.

## Konuyla ilgili yayınlar

- The New Cambridge Medieval History. Bd. 2. Cambridge 1995, S. 915ff. (ausführliche Bibliographie zum Thema Protobulgaren und Slawen)
- Bojidar Dimitrov, Bulgaria Illustrated History, Februar 1994, ISBN 954-500-091-0
- Suren Eremian, [Orta Asya’nın rekonstrüksiyonlu haritası (‘Ashharatsuyts’)](http://www.kroraina.com/armen_ca/map_casia_b.jpg)
- Anania Shirakatsi, *The Geography of Ananias of Sirak (Asxarhacoyc): The Long and the Short Recensions*. Introduction, Translation and Commentary by Robert H. Hewsen. Wiesbaden: Reichert Verlag, 1992. 467 pp. ISBN 978-3-88226-485-2
- Georgi Bakalov, [Eski Bulgarlar hakkında az bilinen gerçekler](http://www.protobulgarians.com/Statii%20ot%20drugi%20avtori/Bakalov-1.htm). *Science Magazine*. Union of Scientists in Bulgaria. Vol. 15 (2005) Issue 1. (Bulgarca)
- Petar Dobrev, *Unknown Ancient Bulgaria*. Sofia: Ivan Vazov Publishers, 2001. 158 pp. (Bulgarca) ISBN 954-604-121-1

## Dış bağlantılar

- [ADİLHAN APPA](https://web.archive.org/web/20061211045721/http://www45.brinkster.com/karachaymalkar/karachaybalkarturklerininkokeni.htm) (Ön Bulgarlar ve Hunlar başlığı altına bakınız)
- [Ön Bulgarlar](https://web.archive.org/web/20070928080721/http://protobulgaren.de.wikivx.biz/)
- [Bulgarlar](https://web.archive.org/web/20070109033604/http://www.uni-potsdam.de/u/mrz/mrm/mrm16-3.htm)
- [Ön Bulgarlar araştırma tarihi](http://www.kroraina.com/bulgar/schmitt.html) Rüdiger Schmidt
- [Bulgaristan’ın tarihi - Bojidar Dimitrov](https://web.archive.org/web/20160305001658/http://mintcho.com/Documents/History%20of%20Bulgaria.pdf)
- [''Encyclopaedia Britannica Online'' - Ön Bulgarlar](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84067/Bulgar)
- [''Encyclopaedia Britannica Online'' - Bulgarlarin ortaya çıkması](http://www.britannica.com/eb/article-42723/Bulgaria)

[^1]: Türk-Bulgar Ortak Kültürü s.561 <http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/45/1142/13391.pdf>
[^2]: Runciman 1930. <http://www.kroraina.com/knigi/en/sr/sr_1_1.htm>
[^3]: Siegert 1985: 46
[^4]: Angelov 1971: (bulgarca) <http://www.kroraina.com/knigi/da/da_2_2.htm>
[^5]: Petrov 1981 (bulgarca) <http://www.kroraina.com/knigi/pp2/pp_1_2_1.htm>
[^6]: Türk-Bulgar Ortak Kültürü s.560-562 <http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/45/1142/13391.pdf>
[^7]: Random House Kernerman Webster's College Dictionary, © 2010 K Dictionaries Ltd. Copyright 2005, 1997, 1991 by Random House thefreedictionary.com: Bulgar <http://www.thefreedictionary.com/Bulgar>
[^8]: Taşağıl, s.280.281
[^9]: Cemal Anadol, Türkler: Tarihe Hükmeden Millet, Bilge Karınca Yayınları, 2006.
[^10]: Taşağıl s.281
[^11]: Artamanov,1962
[^12]: David Marshall Lang, The Bulgarians: from pagan times to the Ottoman conquest estview Press, 1976, s.39 <http://books.google.de/books?id=8EppAAAAMAAJ>
[^13]: Encyclopaedia Britannica Bulgars "Many scholars posit the origins of the Bulgars as a Turkic tribe of Central Asia (perhaps with Iranian elements) and suggest that they arrived in the European steppe west of the Volga River with the Huns about 370 ce." <http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84067/Bulgar>
[^14]: Karatay, Osman. In search of the lost tribe: the origins and making of the Croatian nation, s.24 <http://books.google.co.za/books?id=h_Qu1ywX0-wC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=bulgar&f=false>
[^15]: Bowersock, Glen W. & al. Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World s.354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5. <http://books.google.com.tr/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false>
[^16]: Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987, s. 62-63.
[^17]: Karatay, Osman, s.28 <http://books.google.co.za/books?id=h_Qu1ywX0-wC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=bulgar&f=false>
[^18]: Taşağıl, s.280
[^19]: a.g.e. 281
[^20]: Taşağıl, s.281
[^21]: Türk-Bulgar Ortak Kültürü s.561 <http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/45/1142/13391.pdf>
[^22]: Runciman 1930. <http://www.kroraina.com/knigi/en/sr/sr_1_1.htm>
[^23]: Siegert 1985: 46
[^24]: Angelov 1971: (bulgarca) <http://www.kroraina.com/knigi/da/da_2_2.htm>
[^25]: Petrov 1981 (bulgarca) <http://www.kroraina.com/knigi/pp2/pp_1_2_1.htm>
[^26]: Baichorov S.Ya., Ancient Turkic runic monuments of the Europe, Stavropol, 1989 (In Russian)
[^27]: Maenchen-Helfen Chapter IX. Language <http://www.kroraina.com/huns/mh/mh_1.html>
[^28]: Добрев, Петър, 1995. "Езикът на Аспаруховите и Куберовите българи" 1995
[^29]: Бакалов, Георги. Малко известни факти от историята на древните българи Част 1 част 2 <http://www.protobulgarians.com/Statii%20ot%20drugi%20avtori/Bakalov-1.htm>
[^30]: Димитров, Божидар, 2005. 12 мита в българската история
[^31]: Милчева, Христина. Българите са с древно-ирански произход. Научна конференция "Средновековна Рус, Волжка България и северното Черноморие в контекста на руските източни връзки", Казан, Русия, 15.10.2007
[^32]: The Origins Of The Bulgars "The above analysis does not allow for a conclusive answer of the posed problem of the origins of the Bulgars. Most of the discussed characteristics can be found in nomadic peoples of both Iranian and Turkic speaking origin. The Bulgars are thus likely to have been a mixed, multi-lingual people, as suggested by the 3rd theory mentioned in the Introduction. Whether the ruling clan has been Turkic speaking while a considerable part of the population Iranian speaking, or vice versa, cannot be verified at present." <http://www.nada.kth.se/~dilian/bulgars.pdf>
[^33]: Бешевлиев, Веселин. Ирански елементи у първобългарите. Античное Общество, Труды Конференции по изучению проблем античности, стр. 237-247, Издательство "Наука", Москва 1967, АН СССР, Отделение Истории.
[^34]: Rüdiger Schmitt (Saarbrücken). IRANICA PROTOBULGARICA: Asparuch und Konsorten im Lichte der Iranischen Onomastik. Academie Bulgare des Sciences, Linguistique Balkanique, XXVIII (1985), l, 13-38
[^35]: Rasho Rashev. On the origin of the Proto-Bulgarians, p. 23-33 in: Studia protobulgarica et mediaevalia europensia. In honour of Prof. V. Beshevliev, Veliko Tarnovo, 1992.
[^36]: Йорданов, Стефан. Славяни, тюрки и индо-иранци в ранното средновековие: езикови проблеми на българския етногенезис. В: Българистични проучвания. 8. Актуални проблеми на българистиката и славистиката. Седма международна научна сесия. Велико Търново, 22-23 август 2001 г. Велико Търново, 2002, 275-295.
[^37]: Надпис № 21 от българското златно съкровище “Наги Сент-Миклош”, студия от проф. д-р Иван Калчев Добрев от Сборник с материали от Научна конференция на ВА “Г. С. Раковски”. София, 2005 г.
[^38]: University of Saskatchewan, Andrei Vinogradov, Din bilimi ve Antropoloji bölümü, Kasim 2003 Sayfa 78 <http://library.usask.ca/theses/available/etd-01192005-154827/unrestricted/tezispdf.pdf>
[^39]: Beshevliev 1979 Photograph and transcription of the "Tangra" inscription near Madara <http://www.ziezi.net/tangra/>
[^40]: İbrahim Kafesoğlu; Eski Türk Dini, Boğaziçi Yayınları, Ankara, 1980, s.46.
[^41]: Bojidar Dimitrov, Bulgaria Illustrated History, Şubat `94
[^42]: Tarihte Türk - Bulgar İlişkileri; s.13
[^43]: "Perpenikon" başlığı altına bakınız. <http://www.spellintime.fsnet.co.uk/Folklore_Section_Travel.htm>
