# Çoyr Yazıtı

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87oyr_Yaz%C4%B1t%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Çoyr Yazıtı, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87oyr_Yaz%C4%B1t%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)

- **Konum:** Ulan Bator, Moğolistan
- **Tamamlanma:** 682 - 691

**Çoyr Yazıtı**, **Çöyr Yazıtı** ya da **Çoyren Bengi Taşı**, [İkinci Göktürk Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_T%C3%BCrk_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) dönemi, 7. yüzyılda (687 yılı) 6 dizelik bir [bengi taş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bengi_ta%C5%9F) olarak dikilmiş şimdiye dek bulunan en eski Türk yazıtıdır. Moğolistan'ın [Dornogovı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dornogobi_%28il%29) [aymağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aymak_%28k%C3%B6y%29) (köy) Çöyr demiryolu istasyonundan 15 km kuzeydoğu yönünde, Urga-Kalgan yolunun doğusunda, Sansar-Ula (veya Baga Sansar) dağının güney eteklerindeki [kurgan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurgan) yerinde 1928'den önce Jamtsarano Tseeveen ve Sendsüren tarafından bulunmuştur. 682-691 yılları arasına ait olduğu düşünülür.[^1] Kimi görüşlere göre Çoyr yazıtı, [Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)'e ait en eski metinler olarak kabul edilen [Kül Tigin](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCl_Tigin_Yaz%C4%B1t%C4%B1), [Bilge Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilge_Ka%C4%9Fan_Yaz%C4%B1t%C4%B1) ve [Tonyukuk yazıtlarından](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tonyukuk_Yaz%C4%B1t%C4%B1) daha eski olup; [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin tarihlendirilen en eski yazıtıdır.[^2]

## Yazıt

Yazıt, 135 х 43 cm ebatlarında, kalınlığı 46 cm olan insan vücudu şeklinde bir taşın, ön tarafına oyulmuş altı satırdan ibarettir. Оrhun Irmağı yakınlarında bulunan bitig taş anıtları içinde heykel üzerine kazınarak yazılma özelliği ile farklılık gösterir. En eski dönemlere ait olduğu bilinir. Heykel üzerinde metin yazılı bir diğer anıt da [Yenisey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey)’de bulunan Теs heykelidir. Uzmanlara göre, heykel daha eski bir döneme ait olup yazıt için, yani dikili taş olarak sonradan kullanılmıştır. Satırlar insan vücudunun ön kısmında, boyundan karnın alt arasında oyulmuştur.[^3] 6 satırdan dördü yukarıdan aşağıya doğru, ikisi ise aşağıdan yukarıya doğru geçmektedir.[^4] 1928'den önce Jamtsarano Tseeveen ve Sendsüren tarafından bulunan yazıt,[^5] 1929 yılından beri [Ulaanbaatar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulan_Batur) Tarih Müzesi'nde sergilenmektedir.[^6][^7]

## Yazıttaki Metinlerin Konusu

Yazıt, "*Tun*" unvanlı iki kişi adına dikilmiştir. Bu kişiler, *Tun Bilgä* ve *Tun Yägän Ärkin*dir. Yazıtta, bu kişilerin ölüm tarihleri "*? yılının üçüncü ayının yedinci günü*" şeklinde geçmektedir. Yıl bölümü silik olsa da yazıtın [İlteriş Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lteri%C5%9F_%28G%C3%B6kt%C3%BCrk_Ka%C4%9Fan%C4%B1%29)'ın kağanlık ilanının başlangıç dönemlerine, yani dağınık veya [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) esaretindeki [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) boylarının, [İlteriş Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lteri%C5%9F_%28G%C3%B6kt%C3%BCrk_Ka%C4%9Fan%C4%B1%29)'ın kağanlığına katılmalarının teşvik edildiği bir dönemde dikildiği düşünülür. *Tun* unvanı taşıyan iki kişinin başvezirlik makamında yer aldıkları veya asıl kağanı çıkaran ailenin birinci dereceden akrabası oldukları söylenebilir.[^8] Yazıtın içeriği ise atlarını ve davarlarını (yani mal-mülklerini) bırakıp ayrılan (yani ölen) Tun Bilgä ve Tun Yägän Ärkin'in geride kalanlara [İlteriş Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0lteri%C5%9F_%28G%C3%B6kt%C3%BCrk_Ka%C4%9Fan%C4%B1%29)'ın kağanlığını tanımak suretiyle mutluluk içinde yaşayacaklarını öğütlemesinden ibarettir.

## Yazıtın Yazarı

Yazıtın yazıcısı ve hazırlatıcısı Toluk'tur.[^9] Yazıtın sonunda Toluk'un, kendisine iyi bir talih dilenmesini istediği dilek cümlesi yer alır.

## Ayrıca bakınız

- [Ongin Yazıtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ongin_Yaz%C4%B1t%C4%B1)
- [Altun Tamgan Tarkan Yazıtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altun_Tamgan_Tarkan_Yaz%C4%B1t%C4%B1)
- [Tonyukuk Yazıtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tonyukuk_Yaz%C4%B1t%C4%B1)
- [Kül Tigin Yazıtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCl_Tigin_Yaz%C4%B1t%C4%B1)
- [Bilge Kağan Yazıtı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilge_Ka%C4%9Fan_Yaz%C4%B1t%C4%B1)

[^1]: Kormuşin, İgor. Çoyr Runik Kitabesinin Yeni Okuma Yorumlaması Hakkında. III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (26-29 Mayıs 2010) Bildiri Kitabı Cilt II. <https://uqusturk.wordpress.com/2011/06/10/coyr-runik-kitabesinin-yeni-okuma-yorumlamasi-hakkinda/>
[^2]: Ölmez, Mehmet. Türkçenin ve Türk dillerinin yaşı konusu. Çukurova Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Merkezi. <http://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20DILI/mehmet_olmez_Turkce'nin%20ve%20Turk%20Dillerinin%20Yasi%20Konusu.pdf>
[^3]: Kormuşin, İgor. Çoyr Runik Kitabesinin Yeni Okuma Yorumlaması Hakkında. III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (26-29 Mayıs 2010) Bildiri Kitabı Cilt II. <https://uqusturk.wordpress.com/2011/06/10/coyr-runik-kitabesinin-yeni-okuma-yorumlamasi-hakkinda/>
[^4]: Kormuşin, İgor. Çoyr Runik Kitabesinin Yeni Okuma Yorumlaması Hakkında. III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (26-29 Mayıs 2010) Bildiri Kitabı Cilt II. <https://uqusturk.wordpress.com/2011/06/10/coyr-runik-kitabesinin-yeni-okuma-yorumlamasi-hakkinda/>
[^5]: Özöner, Sema Barutçu. Çöyr yazıtı. Modern Türklük Araştırmaları dergisi Cilt 3, Sayı 3, Eylül 2006. <https://uqusturk.files.wordpress.com/2011/06/makale5.pdf>
[^6]: Özöner, Sema Barutçu. Çöyr yazıtı. Modern Türklük Araştırmaları dergisi Cilt 3, Sayı 3, Eylül 2006. <https://uqusturk.files.wordpress.com/2011/06/makale5.pdf>
[^7]: Alyılmaz, Cengiz. Moğolistan'da Eski Türk Kültür ve Medeniyetine Ait Bazı Eserler ve Bulundukları Yerler.. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü dergisi Sayı 21, Yıl 2003. <http://e-dergi.atauni.edu.tr/ataunitaed/article/viewFile/1020001378/1020001374>
[^8]: Özöner, Sema Barutçu. Çöyr yazıtı. Modern Türklük Araştırmaları dergisi Cilt 3, Sayı 3, Eylül 2006. <https://uqusturk.files.wordpress.com/2011/06/makale5.pdf>
[^9]: Özöner, Sema Barutçu. Çöyr yazıtı. Modern Türklük Araştırmaları dergisi Cilt 3, Sayı 3, Eylül 2006. <https://uqusturk.files.wordpress.com/2011/06/makale5.pdf>
