# Çerkesler

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Çerkesler, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87erkesler (CC-BY-SA-4.0)

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/45/Circassian_diaspora.png)
* (Adigabrek, CC-BY-SA-4.0)*

- **Grup:** Çerkesler (Adigeler); Адыгэхэр
- **Bölge:** Türkiye; Rusya; Ürdün; Suriye; Mısır; Almanya; Irak; Suudi Arabistan; Libya; İran; ABD; İsrail; Özbekistan; Ukrayna; Polonya; Hollanda
- **Nüfus:** 2.000.000 — 3.000.000; 751.487; 170.000; 100.000; 50.000; 40.000; 30.000; 15.000; 15.000; 10.000; 9.000; 5.000; 1.257; 1.010; 1.000; 500
- **Diller:** Çerkes dilleri; (Adigece ve Kabardeyce); Türkçe, Rusça, Arapça, İbranice, İngilizce
- **Dinler:** Çoğunluk:; İslam (Hanefi Sünni); Azınlık:; Ortodoks Hristiyanlık
- **İlgili gruplar:** Çerkesler (Kuzey Kafkasyalılar):; birincil: Ubıhlar, Abazalar, Abhazlar; ikincil: Karaçaylar, Balkarlar; üçüncül : Çeçenler ve Dağıstanlılar

**Çerkesler**[^1] ya da **Adigeler**[^2] ([Çerkesçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_dilleri): Адыгэхэр), [Kuzey Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya)'da, tarihi [Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesya)'nın [yerli halkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yerli_halklar) olan etnik grup.[^3] [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından işlenen [Çerkes Soykırımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1)'nın sonucunda Çerkeslerin çoğu öldürülmüş, kalanlar ise [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) topraklarına sürülmüştür.[^4][^5] Çerkesler [Çerkesçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_dilleri) konuşur[^6] ve neredeyse tamamı [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)dır.[^7] Çerkesya eski zamanlardan beri istilalara maruz kalmıştır; izole edilmiş arazisi, bitmeyen savaşlarla birlikte Çerkes ulusal kimliğini büyük ölçüde etkilemiştir.[^8] [Çerkes bayrağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_bayra%C4%9F%C4%B1) Çerkeslerin millî bayrağıdır ve yeşil zemin üzerinde dokuzu yay, üçü yatay şekilde dizilmiş on iki altuni yıldız ve üç çapraz oktan oluşur.[^9]

Çerkesler yerleştikleri bölgelerde önemli roller oynamışlardır: Türkiye'de Çerkesler geldikleri andan itibaren büyük roller üstlenmiş, [Türk Kurtuluş Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Kurtulu%C5%9F_Sava%C5%9F%C4%B1)nda var olmuştur;[^10][^11] [Ürdün'de](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Crd%C3%BCn_%C3%87erkesleri) başkent [Amman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amman)'ı kurmuş ve ülkedeki neredeyse tüm önemli pozisyonlarda bulunmuşlardır; [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ve [Libya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Libya)'da orduda üst rütbelere sahiptirler;[^12] [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'ın kurucu unsurlarından biridirler.[^13][^14][^15][^16] Türkiye'de yaşayan Çerkesler ve diğer diaspora Çerkesleri Kafkasya'dan sürgün edilme tarihini [21 Mayıs 1864 Çerkes Sürgünü ve Soykırımı Anma Günü](https://turkipedia.org/tr/wiki/21_May%C4%B1s_%C3%87erkes_Yas_G%C3%BCn%C3%BC) olarak anmaktadırlar.[^17]

## Adlandırma ve etimoloji

### Adige

![Çerkes savaşçı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c6/Parsons._Circassian_Warrior._1862.jpg)
*Çerkes savaşçı (Charles Parsons, public-domain)*

Çerkesler kendilerine "Adige" derler.[^18] Bir görüşe göre bu sözcük "yüksek" anlamına gelen "atığe" sözcüğünden gelmektedir ve Çerkeslerin dağlarda yaşayan bir halk oluşunun yansımasıdır.[^19][^20]

Farklı bir görüşe göre ise, Orta Çağ Çerkes halkı olan [Zihler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zihler)’in Bosporus yazıtlarında "Adzaha" olarak anılmasından yola çıkılarak, Çerkeslerin endonimlerinin aslında Adzığa (Адзыгъэ) olduğu ve bu adın zamanla "Adige" şekline dönüştüğü ileri sürülmektedir.[^21]

### Çerkes

Çerkes sözcüğünün kökeni tartışmalıdır.[^22][^23] Antik Yunanlar, Çerkesya'dan "Sirakes" olarak bahsetmiştir, bir görüşe göre bu sözcükten türemiştir. Bir görüşe göre Moğolca "yol kesen kimse" anlamına gelen Jerkes sözcüğünden türemiştir.[^24][^25] Moğol istilasından önce Çerkesya sözcüğü yerine Zihya[^26] sözcüğünün kullanılması bu ismin Moğollar tarafından takılmış olabileceğine delil sürülür. Başka bir görüşe göre, Çerkes adının etimolojisi Kıpçak Türkî dillerde *çeri* sözcüğü ile *kes-* fiili ile kurulu bir sözcük olup "asker doğrayan" anlamına gelmektedir.[^27] Diğer bir görüşe göre ise Farsça kökenlidir. Çerkesler, Çerkes kelimesine ek olarak [Zih](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zihler) olarak biliniyordu ve bazen Arap kaynaklarında Kaşak[^28] ve Şerkes, Rus kaynaklarında ise [Kassog](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kasoglar)[^29] olarak geçiyordu.[^30]

Çerkesya'ya komşu halkların Çerkesler için kullandığı farklı isimler vardı (ჯიქი; Кæсгон), ancak Rus etkisi ile bu isimlerin çoğu unutuldu ve Çerkes sözcüğü yerleşti. Bu dillerden alıntı yapan birçok Batı dilinde de aynı ya da benzerdir ([Almanca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanca): Tscherkessen, [İngilizce](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngilizce): Circassian, [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca): Circassien).

### Rusya'da sınıflandırma

Rusçada önceleri Çerkes adı altında bütün Çerkes grupları tanımlanırken, Sovyetler Birliği'nin ilk yıllarında terminoloji değişime uğradı ve kurulan idari birimlere göre adlandırma yapıldı. [Adığey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adige_Cumhuriyeti)’de yaşayan Çerkesler Adıge/Adıgeyli,[^31] [Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya)'da yaşayanlar Çerkes,[^32] [Kabardey-Balkarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya)'da yaşayanlar Kabardey,[^33] [Şapsığ Ulusal Bölgesinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9F_Ulusal_rayonu) Şapsığ adlarıyla Çerkesler dörde bölündü. Rusçada bugün de kullanılmaya devam eden bu terminolojiye göre Çerkes aslında etnik değil, sadece Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’ndeki Çerkesleri belirten coğrafi bir tanımdır. Dolayısıyla Rusça'da 1920’lerden önceki ve sonraki Çerkes terimi farklı anlamlara gelmektedir. Son yıllarda buna karşı eleştiriler artmakta ve tarihi/etnik adlandırmaya dönme eğilimleri artmaktadır.

## Tarih

![Grigoriy Grigoryeviç Gagarin'in tablosu: «Сражение между русскими войсками и черкесами при Ахатле 8 мая 1841 года» Ruslar ile Çerkesler arasındaki Ahatle Muharebesi, 8 Mayıs 1841](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d3/Battle_of_Ahatli_1841.jpg)
*Grigoriy Grigoryeviç Gagarin'in tablosu: «Сражение между русскими войсками и черкесами при Ахатле 8 мая 1841 года» Ruslar ile Çerkesler arasındaki Ahatle Muharebesi, 8 Mayıs 1841 (Grigoriy Gagarin, public-domain)*

### Köken

Günümüzdeki Çerkeslerin ataları, [Meot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meotlar) kabileleri olarak bilinmektedir.[^34][^35][^36] Arkeolojik araştırmalar sonucu ortaya çıkan bulgular Meot kabilelerinin Kafkasya'nın yerli halkı olduğunu göstermektedir.[^37][^38] [Sovyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) araştırmacılar Çerkesler ve [Hint-Avrupa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hint-Avrupa_dil_ailesi) dili konuşan topluluklar, özellikle [Keltler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Keltler) arasında bağlantılar olduğunu iddia etmiştir, ancak bu teori genel kabul görmemektedir.[^39] Bazı araştırmacılar Çerkesler ve Antik Anadolu Halklarından olan [Hattiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hattiler) arasında bağlantılar olduğunu, Çerkes dili ile bu medeniyetlerin dilleri arasında benzerlik olduğunu savunmaktadır.[^40][^41][^42][^43][^44] Çerkesler üzerinde yapılan genetik testler kapsamında [Adige Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adige_Cumhuriyeti), [Kabardey-Balkarya Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya), [Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya) ve çeşitli diasporalarda yaşayan Çerkesler üzerinde yapılan testlerde, Çerkeslerin en yakın akrabalarının [İnguşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngu%C5%9Flar), [Çeçenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler) ve [Abhazlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazlar) olduğu ortaya konmuştur.[^45][^46][^47][^48][^49][^50] Çerkeslerin de dahil olduğu topluluk, günümüzde "[Kuzey Kafkasya halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya_halklar%C4%B1)" olarak sınıflandırılır.[^51]

### Antik Çağ

Antik çağlarda "Kerket" ve "Sucha" adlandırılmaları da dahil olmak üzere Çerkesler farklı isimlerle adlandırılmıştır.[^52] Sindler ve Meotlar tarafından kurulan [Sindika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sindika) devletininin tarihteki en eski Çerkes devletleri olduğu düşünülmektedir. Sindlerden ilk kez, MÖ 5. yüzyılda yaşayan Grek şairi [Hipponaks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hipponaks), daha sonra da [Herodot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Herodot) söz etmektedir. Sindika krallığının sanatçı ve tüccarların konakladığı, işlek bir ticaret devleti olduğu da bilinmektedir.[^53][^54][^55][^56][^57]

### Orta Çağ

Çerkeslerde 4. yüzyıl itibarıyla feodalizm oluşmaya başlamıştı. Çerkesler, [Meot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meotlar) kabilelerinin önderliğinde kurulan Cite devleti (5. yüzyıl) ve [Ubıhlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1hlar) önderliğinde kurulan [Zihya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zihya) gibi pek çok devlet kurdu ancak siyasi birlik sağlayamadı. 9. yüzyıl itibarıyla Çerkesya'da [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) etkisi ile [Hristiyanlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) yayılmaya başladı. 1223'te Kafkasya'yı [istila etmeye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_istilalar%C4%B1) başlayan [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) Çerkeslerin bir bölümünü ve alanların çoğunu yok ettiler. Bunu izleyen Altın Orda saldırıları sırasında topraklarının büyük bir bölümünü yitiren Çerkesler, Kuban nehrinin gerisine çekilmek zorunda kaldı. Ardından alanların bazı topraklarını ele geçirdiler. Altın Orda devletinin yıkılmasından sonra daha önce yitirdikleri toprakların bir kısmını geri alan [Kabardey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyler) Çerkesleri, bu kez de [Kırım Hanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın baskıları ile karşılaştılar. 1390'lı yılların başı itibarıyla ise [Timur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur)'un Kafkasya'ya saldırıları başlamıştır. Bu saldırılar neticesinde tüm [Güney Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Kafkasya) Timur'un kontrolüne geçmiş, yaşanan savaşlar neticesinde birçok yerleşim yeri tahrip edilmiştir.[^58][^59][^60]

15. yüzyılda [İnal](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nal_%28%C3%87erkesya_kral%C4%B1%29) isimli bir Çerkes soylu topraklarını genişletmeye başladı. Çerkes beylikleri birer birer İnal'ın eline geçerken,[^61] İnal savaş ağaları ve aşiret reisleriyle savaştı ve onları yendi. İnal'ın yükselişi yerleşik Çerkes beylerini rahatsız etti ve İnal'a karşı çıkan 30 Çerkes boyundan oluşan bir konfederasyon, onunla savaşmak için bir ittifak kurdu. Mzımta Nehri yakınlarındaki bir savaşta otuz Çerkes lordundan oluşan koalisyon, İnal ve destekçileri tarafından mağlup edildi. On tanesi idam edilirken, geri kalan yirmi bey biat ederek İnal'ın yeni devletinin güçlerine katıldı.[^62]

İnal, Batı Çerkesya'daki hakimiyetini sağlamlaştırdıktan sonra 1434'te Doğu Çerkesya'ya bir sefer düzenleyerek Kabardey eyaletini kurdu. 1438'de kuzeye yeni bir sefer düzenledi ve Ten Nehri boyunca Kuban Nehri'nin kuzeyindeki Çerkes yerleşimlerinin yakınındaki Tatar göçebelerini kovarak sınırlarını günümüzdeki Azov'a kadar genişletti.[^63][^64] [Johannes de Galonifontibus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Johannes_de_Galonifontibus), 14. ve 15. yüzyılların başında Çerkesya'nın sınırlarını kuzeye, Don'un ağzına kadar genişlettiğini anlatıyor. Johannes de Galonifontibus'un tanımı, İnal'ın fetihleriyle örtüşmektedir. Fetihleri sonucu İnal, Çerkesya'nın tamamını[^65][^66] veya büyük bir kısmını[^67] tek devlet altında birleştirmiş oldu. nal, 1453 yılında topraklarını oğulları ve torunları arasında bölüştürdü ve 1458 yılında öldü. Bunun ardından Çerkes prenslikleri oluştu.

1453'te İstanbul'u fetheden [Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed), Çerkeslerin Ortodoks dünyası ile bağını kopararak İslam'a geçmelerinin yolunu açmış oldu.[^68] Bu olayın ardından Çerkesler İslam'ı yavaşça kabul etmeye başladı. Ardından [Ceneviz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti) kalıntılarını yok eden Osmanlılar Çerkesya ile Katolik dünyası arasındaki bağı da kopardılar.[^69] [Tursun Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tursun_Bey)'e göre bunun amacı Çerkesler arasında İslam'ı yaymaktı.[^70][^71] Buna rağmen 16. yüzyılda dahi Müslümanlar Çerkesya'da azınlık halindeydiler. 1578'de Kabardey prensi resmen İslam'a geçti. Bu dönemden kalma cami kalıntıları bulunmaktadır.[^72] Ardından [Hatukay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatukaylar), [Jane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Janeler), [Barakay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barakaylar) ve [Besleney](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besleneyler) Çerkesleri Müslüman oldu.[^73] 1666'da Çerkesya'yı ziyaret eden [Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi), Çerkes köylerinde cami olduğunu ve Çerkeslerin "la ilahe ilallah" dedikleri, ancak İslam'ı tam olarak anlamadıkları ve eski geleneklerini devam ettirdikleri tespitinde bulunuyor.[^74][^75]

İslam'ın Çerkesler arasında yayılma hızı 18. yüzyılın sonlarından itibaren hızla arttı.

### Yeni Çağ

1714 yılında [I. Petro](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Petro) Kafkasya'yı işgal planı kurdu. Bu planı uygulamaya koyamasa da, işgalin gerçekleşmesi için politik ve ideolojik temeli attı. [II. Katerina](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Katerina), bu planı uygulamaya koymaya başladı. Rus ordusunu, [Terek Irmağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Terek_%28nehir%29) kıyılarına konuşlandırıldı.[^76]

1763 yılında [Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), [Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesya) işgalini başlattı ve [Rus-Çerkes Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus-%C3%87erkes_Sava%C5%9F%C4%B1) başladı. Bunun ardından Çerkes kabileleri birleşerek kısmi bir konfederasyon yapısı oluşturdular. Rus-Çerkes savaşı sırasınca iki taraf da birbirine pek çok baskınlar düzenledi.[^77] Savaş sırasında Rus İmparatorluğu, Çerkesya'yı bağımsız bir bölge olarak tanımadı. Bölge hiçbir zaman Rus kontrolünde olmamış olmasına rağmen, Çerkesler Rus toprağında isyan çıkaran bir grup asi olarak görüldü[^78] ve Rus generaller Çerkesleri ulusal isimleriyle değil, "dağlılar", "haydutlar" ve "dağ pisliği" olarak adlandırdı.[^79][^80]

Savaş sırasında ve sonrasında Rus İmparatorluğu, sistematik olarak sivilleri katletme stratejisi uyguladı ve bu 1.500.000'e kadar Çerkes'in (toplam nüfusun %85-97'si) ya öldürüldüğü ya da Osmanlı İmparatorluğu'na sürüldüğü [Çerkes Soykırımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1)na sebep oldu.[^81][^82][^83][^84] Savaş başlangıçta bireysel bir çatışma iken, Rusya'nın tüm bölgeye yayılması kısa süre sonra Kafkasya'daki bir dizi başka ulusal çatışmanın içine çekti. Bu nedenle savaş genellikle [Kafkas Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkas_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın batı yakası olarak incelenir.

13 Haziran 1861 tarihinde [Soçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/So%C3%A7i) şehrinde Çerkesler "[Büyük Özgürlük Meclisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Meclisi)" adında bir meclis kurdular. Meclis başkanı rolüne [Gerandıqo Berzeg](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gerand%C4%B1qo_Berzeg) getirildi.[^85] 1864 Mayıs ayında [Qbaade muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Qbaade_Muharebesi) gerçekleşti. 100.000 kişilik Rus ordusu ile 20.000 kişilik Çerkes ordusu karşı karşıya geldi.[^86][^87][^88][^89] Muharebeyi Ruslar kazandı ve Çerkesya, Rusların eline geçti.

[Rus İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)na teslim olmayan Çerkeslerin çoğu öldürüldü ya da sürgüne maruz kaldı. [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) gemileri tarafından [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu), [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar) ve [Orta Doğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Do%C4%9Fu)'ya (günümüzde [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye), [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye), [Ürdün](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Crd%C3%BCn), [Filistin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Filistin), [İsrail](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0srail), [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak), [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) ve [Kosova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova)) yerleştirilen Çerkesler,[^90] yolda Osmanlı gemicilerinden de zulüm gördü[^91] ve başta salgın hastalıklar olmak üzere pek çok sebeple yolda büyük kayıp verdiler. İtaat eden azınlık kısım ise [Kuban Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuban_Nehri) yakınındaki bataklıklara yerleştirildi.[^92]

### Yakın Çağ

1917 yılında Çerkesler de dahil olmak üzere pek çok [Kuzey Kafkas halkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya_halklar%C4%B1) birleşerek bağımsızlık ilan ettiler ve [Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya_Cumhuriyeti) (Aynı zamanda Dağlı Cumhuriyeti olarak da bilinir) devletini kurdular. Bu devlet, 1921 yılında [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi) ordusu tarafından işgal edildi. Hâlen [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya) sınırları içerisinde bulunan [Dağıstan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan), [Çeçenistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enistan), [İnguşetya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ngu%C5%9Fetya), [Kuzey Osetya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Osetya-Alanya), [Kabardino-Balkarya Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya) ve [Karaçay-Çerkesya Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya) bölgeleri de bu Cumhuriyet sınırlarına dahildi.

![Çerkes Sürgününde köylerini bırakan dağlı Çerkesler, Pyotr Gruzinskiy'in tablosu, 1872](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9c/Pyotr_Nikolayevich_Gruzinsky_-_The_mountaineers_leave_the_aul.jpg)
*Çerkes Sürgününde köylerini bırakan dağlı Çerkesler, Pyotr Gruzinskiy'in tablosu, 1872 (Pyotr Gruzinsky, public-domain)*

![Çerkes İbrajim Paşa ve iki oğlunun posta kartı. Fransız Suriye ve Lübnan Mandası dönemi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f2/Ibrahim_pash_cherkess.jpg)
*Çerkes İbrajim Paşa ve iki oğlunun posta kartı. Fransız Suriye ve Lübnan Mandası dönemi (http://mideastimage.com/result.aspx, public-domain)*

## Ülkelerine göre Çerkesler

19. yüzyıldaki [Çerkes Sürgünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1) sırasında Kafkasya'daki yurtlarından [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)na sürgün edilen Çerkeslerin boy-kabile düzenleri yerle bir edildiği gibi şiveleri de bu yıkımdan etkilenmiştir; zira, sürgün öncesi Kafkasya'da ve bugün diasporada (*хэхэс*) konuşulan en yaygın Batı Çerkesçesi ağzı, nüfusları itibarıyla [Abzehler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar)in konuştuğu ağız iken, Kafkasya'da Abzeh ağzı konuşan tek köy Adigey Cumhuriyeti'nde bulunan Hakurine Hable (Şovgenovski)'dir ve

![Çerkesler sürgünü anarken, İstanbul Taksim, 2011](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c0/%C3%87erkez_s%C3%BCrg%C3%BCn%C3%BCn%C3%BCn_an%C4%B1lmas%C4%B1_6.jpg)
*Çerkesler sürgünü anarken, İstanbul Taksim, 2011 (own, CC-BY-SA-3.0)*

Kafkasya'da kalmadığı için Çerkes diyalektolojisinde adları geçmeyen [Hatukaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatukaylar) birkaç köy dışında [Kayseri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kayseri)-[Pınarbaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/P%C4%B1narba%C5%9F%C4%B1%2C_Kayseri)'nda yaşarlar (18 köy).[^93] Bugün Kafkasya'da [Batı Çerkesçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adigece) konuşanlar [Doğu Çerkesçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyce) konuşanların beşte biri kadar iken; Kafkasya dışı Çerkes [diaspora](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diaspora)sının yoğun olduğu Osmanlı coğrafyasında kurulan [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye), [Ürdün](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Crd%C3%BCn), [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye) ve [İsrail](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0srail)'de ise bunun tersidir.[^94] Günümüzde Kafkasya'da yaşayan Çerkeslerin çoğu [Doğu Çerkesleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_%C3%87erkesleri)nden Kabardeyler ile [Batı Çerkesleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C3%87erkesleri)nden [Bjeduğ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bjedu%C4%9Flar) ve [Çemguy](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87emguylar) boylarından oluşurken, Kafkasya dışı diasporada yaşayanlar ise Batı Çerkeslerinden [Abzeh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar) ve [Şapsığ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar) gibi boylardan oluşur. En çok Çerkes barındıran bölge [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya) değil [Türkiye](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye)'dir.

### Rusya Çerkesleri

![Çerkes şarkıcı Sati Kazanova](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6f/Sati_kazanova.jpg)
*Çerkes şarkıcı Sati Kazanova (Alexey Yushenkov Алексей Юшенков, CC-BY-SA-3.0)*

[Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesya) ya da [Çerkezistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesya) olarak adlandırılan Çerkes toprakları iki kolda gelişim göstermiş olup, Doğu Çerkesya (ya da [Kabarda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabarda)) 1825'ten beri, Batı Çerkesya ise 1864 yılından beri Rusya'ya bağlıdır.[^95] 2010 yılı rakamlarına göre [Rusya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rusya)'da Çerkeslerin nüfusu 712.072 kişi olup bölgelere göre dağılımı şöyledir: [Kabardino-Balkarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya) 490.453, [Adige Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adige_Cumhuriyeti) 109.699, [Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya) 56.466, [Krasnodar Krayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnodar_Kray%C4%B1) 13.800, [Stavropol Krayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stavropol_Kray%C4%B1) 10.380[^96]

Çerkes kaynaklarına göre, Rusya Federasyonunda bugün idari ve kültürel olarak birbirinden bağımsız altı Çerkes / Adige grubu bulunmaktadır:[^97]

1. **Mozdok Çerkesleri** (*мэздэгу адыгэхэр*) ya da Mozdok Kabadeyleri dört köy halinde [Kuzey Osetya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Osetya-Alanya)'nın [Mozdok rayonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mozdok_rayonu) ile Stavropol Kray'da yaşarlar. Çerkesçede kutır adıyla anılan ufak Rus köyleri onlar gibi Hristiyan olan Mozdok Çerkeslerinin köyleri için de kullanılmaktadır.
2. **Yukarı Çerkesler** (*ыпшъэрэ адыгэхэр*) ya da Kabardeyler Kabardino-Balkarya Cumhuriyeti'nde yaşarlar.
3. **Ortadaki **Çerkesler** **(*ыгурэ адыгэхэр*) ya da Çerks/Şerces Karaçay-Çerkesya Cumhuriyeti'nde yaşarlar ve neredeyse tamamına yakını Kabardeydir.
4. **Yermelhable (Armavir) **Çerkesleri** **(*шъхьащэфыжьхэр*[^98]) Krasnodar Krayı'nın Uspensk rayonunda [Çerkesya Ermenileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesya_Ermenileri)nin alanında üç köyde (Batı Çerkesçesi konuşan *Шъхьащэфыжь* = аул Урупский ile Merkezî Çerkesçe konuşan *Бэчымзай* = аул Каноковский ve *Къурэкъуай* = аул Кургоковский) yaşarlar. Türkiye'deki [İkizce, Haymana](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kizce%2C_G%C3%B6lba%C5%9F%C4%B1) köyündeki Çerkesler tarafından kurulmuştur.
5. **Ova **Çerkesleri** **(*кӀахэ адыгэхэр*) Adige Cumhuriyeti'nde 40 üzeri köyde yaşarlar.
6. **Karadeniz kıyısı **Çerkesleri** **ya da **Şapsığlar** Krasnodar Kray'ın Lazarevsk ve Tuapse rayonlarındaki 14 köyde, karışık olarak 10 köyde ve toplam olarak da 24 köyde yaşarlar.

Rus kaynaklarına göre, Rusya Federasyonunda yaşadıkları cumhuriyet ve bölgeler esas alınarak resmî olarak birbirinden bağımsız üç (2002 yılından beri dört) ayrı halk ayırt edilir:[^99][^100][^101][^102]

1. [Adigey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adige_Cumhuriyeti) cumhuriyetinde yaşayan ve ady kodlu Batı Çerkesçesini konuşanlar: **aдыгейцы** «adıgeyliler» (Batı Çerkesleri/Batı Adığeleri, Kuzey Çerkesleri)
2. [Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya) cumhuriyetinde yaşayan ve kbd kodlu Doğu Çerkesçesini konuşanlar: **черкесы** «çerkesler» (Doğu Çerkesleri/Doğu Adığeleri)
3. [Kabardino-Balkarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya) cumhuriyetinde yaşayan ve kbd kodlu Doğu Çerkesçesini konuşanlar: **кабардинцы** «kabardeyler» (Doğu Çerkesleri/Doğu Adığeleri)
4. [Krasnodar Krayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnodar_Kray%C4%B1) ile [Adigey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adige_Cumhuriyeti) Cumhuriyetinde ady kodlu Batı Çerkesçesini konuşanlar (2002 yılından beri): **шапсуги** «şapsığlar» (Batı Çerkeslerinden [Şapsığlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar))

Günümüzdeki Adigeyliler ve Çerkesler 1897, 1926 ve 1939 nüfus sayımlarında sadece "Çerkes" (ya da "Adıgeyli") adı altında ortak bir sayı olarak verilmiş, 1959 nüfus sayımı ile birlikte nüfus toplamı,"Adıgeyli" ve "Çerkes" adları altında birbirinden ayrı verilmeye başlanmıştır. 2002 sayımından beri "Şapsığ" etnik adı da eklenmiş ve böylece Çerkeslerin/Adigelerin etnik ad listesi dörde çıkmıştır: [Adigeyliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C3%87erkesleri), Çerkesler, [Kabardeyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_%C3%87erkesleri), [Şapsığlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar).

[Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi)’nin dağılmasından sonra Rusya Federasyonu, [Çarlık Rusyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) dönemi de dahil olmak üzere, tarihinde görülmemiş şekilde etnik yapı bakımından homojen (% 81,5 Rus) duruma gelmiş olup, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının yarattığı ağır travmanın etkisi altında bulunan Rusya Federasyonu’nun siyasi ve askerî kadroları, Slav kökenli (Rus, Ukraynalı, [Slav Kazağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar_%28Slav%29)) nüfusun Moskova yönetimi ve yerel yönetimler üzerindeki milliyetçi baskısı altında kalmaktadır. Ancak, federe cumhuriyetlerin ve diğer idari birimlerin (kray, oblast, okrug ...) yönetimleri, Moskova’nın merkezî güçlendirme çabalarının aksine, Sovyetler Birliği döneminde elde edilen ekonomik, siyasi ve kültürel özerklik sınırlarını genişletmeye çalışmaktadır. Rusların "merkezin ağırlığını hissettirme" çabaları ile Rus olmayan yerel halkların "merkezden uzaklaşma" çabaları gerilim yaratmakta ve olası bir kırılmadan korkulmaktadır.[^103]

1864 yılındaki Çerkes Sürgününden 65 yıl sonra, 1929 baharında Adigey'e bilimsel çalışma üzerine giden Gürcü tarihçi [Simon Canaşia](https://turkipedia.org/tr/wiki/Simon_Cana%C5%9Fia)’ya Şapsığların bölgesi Cubga'da karşılaştığı 91 yaşında bir ihtiyar o günleri şöyle anlatmıştır:

#### Adigey Çerkesleri

Günümüzde [Adigey Cumhuriyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adige_Cumhuriyeti)’ndeki Çerkeslerin çoğunu [Bjeduğlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bjedu%C4%9Flar) ve [Çemguylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87emguylar) oluşturur. Bjeduğ ve Çemguy ağızlarını konuşanların sayısı Kafkasya’daki nüfuslarıyla ters orantılı olarak Türkiye’de ve diğer ülkelerde nispeten azdır; Temirgoylar (Çemguylar) diasporadaki en küçük Çerkes topluluğudur.[^104]

Günümüzde Adigey'de yaşayan Çerkesler yedi topluluğa (*tlepk/лъэпкъ*) ayrılırlar:[^105]

1. [Bjeduğlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bjedu%C4%9Flar) 21 köyde yaşarlar: Tahtamukay rayonunda Tahtamukay, Bjıhakoyaç, Bjıhakoyej, Şıncıy ve Kozet köyleri; Tevçoj rayonunda Askalay, Cecehabl, Ğobekuay, Kunçıkohabl, Tlevstenhabl, [Neşukuay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ne%C5%9Fukuay) (Нэшъукъуай), Veçepşıy, Ponejıkuay, Pçıhal’ıkuay (ПчыхьалӀыкъуай), Tığurığoy, Tevéhabl (Тэуехьабл), Hatlekuay, Şıncıy köyleri ile Tlevstenhabl (Лъэустэнхьaбл) beldesi; Krasnogvardeyski rayonunda Bjedughhabl köyü.[^106]
2. [Çemguylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87emguylar) (ya da K'emguylar) 11 köyde yaşarlar: Krasnogvardeyski rayonunda Ademıy, Cambeçıy köyleri; Şevgen rayonunda Cırakıy, Kabehabl, Pşıjıhabl, Hatığujıkuay köyleri.[^107]
3. [Şapsığlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar) 4 köyde yaşarlar: Tahtamukay rayonunda Afıpsıp, Pseytuk, Panehes, Haştuk köyleri.[^108]
4. [Kabardeyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyler) 3 köyde yaşarlar.
5. [Abzehler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar) 2 köyde yaşarlar: Şovgenovski rayonunda Hakurinehabl (*Хьэкурынэхьабл*) köyü Adıgey'deki tek Abzeh köyü iken, 1998’de [Kosova](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova)’dan getirilen Çerkesler için oluşturulan Mefehable köyü ile birlikte Abzeh köyleri ikiye çıkmıştır.[^109]
6. [Natuhaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Natuhaylar) 1 köyde yaşarlar: Tahtamukay rayonunda Natuhay köyü. 1864 etnik temizliği sonrasında kurulup kalmış olan Hatramtuk köyü (Хьатрамтыку), 1924’te yerinden kaldırılarak ve Natuhay köyü adı da verilerek Tahtamukay rayonunun Bjeduğ yöresine nakledilmiştir.[^110]
7. [Besleneyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besleneyler) 1 köyde yaşarlar: Krasnogvardeyski rayonunda Ulyap (*Улапэ*) köyü.[^111]

Adıgey Cumhuriyeti'nde Nüfus:

#### Krasnodar Çerkesleri

[Krasnodar Krayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnodar_Kray%C4%B1)ndaki nüfus:

Diasporada [Şapsığlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar)ın sayısı Abzehlere yakın olup onlardan sonra gelirler. Şapsığların tarihi topraklarının büyük bölümü bugünkü Adigey Cumhuriyeti'nin sınırları dışında kalmıştır ve Adıgey'deki küçük bir grup dışında Şapsığlar bugün [Krasnodar Krayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnodar_Kray%C4%B1)’nın [Tuapse](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuapse) ve Lazarevsk ilçelerine bağlı köylerde yaşamaktadırlar(yaklaşık 10 bin). 1924-1945 yıllarında feshedilene kadar [Şapsığ Ulusal Rayonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9F_Ulusal_rayonu) döneminde Şapsığcanın gelişimi için adımlar atılsa da, Adigey Cumhuriyeti’nin dışında kaldıklarından günümüzde anadillerinde eğitim ve yayın hakkından yararlanamamaktadırlar.[^112] Şapsığlara 1999’da “Koruma Altında Küçük Yerli Toplum Statüsü” verilmiştir.[^113] Diaspora'da ve Kafkasya'da 1920'den önce Şapsığca ve Kabardeyce başlıca yazı dilleri idiler ve [Adıgece Mevlid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adigece_Mevlid) bir ibadet dili olan Şapsığ lehçesinde kaleme alınmıştır.[^114]

[Besleneyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besleneyler)in Krasnodar Krayı'nın Uspensk rayonunda 2 köyü vardır: Kurgokovki ve Konokovski

#### Stavropol Çerkesleri

[Stavropol Krayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stavropol_Kray%C4%B1) eski [Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesya) sınırları içerisinde kalmış ve bu yüzden sürgünden sonra burada yaşayan Çerkeslerin büyük bir bölümü göç ederken bir bölüm Çerkes ise dağlara sığınmış diğer Çerkesler ise Hristiyan olduğu için göçe zorlanmamıştır.

Stavropol Krayı'ndaki nüfus:

#### Karaçay-Çerkesya Çerkesleri

[Karaçay-Çerkes](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya)'de [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar) ve Çerkesler büyük çoğunluğu oluşturmuştur. Bölgede daha çok [Kabardeyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyler), [Abazalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazalar) ve [Besleneyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besleneyler) bir de cumhuriyetin diğer büyük etnik grubunu oluşturan Karaçaylar vardır.

Karaçay-Çerkes Cumhuriyetindeki nüfus:

[Besleneyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besleneyler)in Karaçay-Çerkesya'da 2 köyü vardır: Бесленей, Вако-Жиле

#### Kabartay-Balkarya Çerkesleri

[Kabardey-Balkar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya) Cumhuriyetindeki nüfus:

Diasporada Doğu Çerkesçesi konuşanların sayısı az olup Kafkasya'dakiyle ters orantılıdır. Türkiye'deki Çerkesler içinde dillerini en iyi koruyan grup olan Kabardeylerin en yoğun yaşadığı bölge, esas olarak Kayseri ve [Sivas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sivas)’a bağlı köylerin bulunduğu [Uzunyayla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzunyayla) ile [Maraş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahramanmara%C5%9F)-[Göksun](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6ksun) ilçesidir.[^115]

#### Kuzey Osetya Çerkesleri

[Kuzey Osetya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Osetya-Alanya)'nın [Mozdok rayonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mozdok_rayonu)nda yaşayan Mozdok Kabardeyleri Rusya'ya ilk (250 yıl kadar önce) bağlanan Çerkesler olup Hristiyandırlar.

Kuzey Osetya Cumhuriyetindeki nüfus:

### Osmanlı Çerkesleri

![Papaklı Çerkes, İstanbul, 1911](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/48/Die_Tscherkessen._Konstantinopel_-_Schwarzes_meer%2C_eine_reise_in_Bildern.jpg)
*Papaklı Çerkes, İstanbul, 1911 (Norddeutscher Lloyd (ed.): Konstantinopel - Schwarzes meer eine reise in Bildern, public-domain)*

Osmanlı'da (ve ondan miras Türkiye ile Orta Doğuda) *Çerkes* nitelemesi Adığeler dışında ayrıca [Abazalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazalar), [Abhazlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazlar), [Osetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler), [Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar) ve [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar) gibi farklı dil ailelerinden dilleri konuşan Kuzey Kafkasyalıları topluca belirtmek için yaygın biçimde kullanılır ve bu tanıma [Çeçenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler) ile [Dağıstan dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Da%C4%9F%C4%B1stan_dilleri)ni konuşan Kafkas halkları da dahil edilir.[^116][^117][^118][^119] Ancak, son yıllarda Çerkes ifadesinin kullanılması bir şekilde Adığelerle sınırlandırılmıştır.[^120] [Gürcistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrcistan)'dan ayrılıp bağımsızlıklarını ilân eden [Abhazya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazya) ile [Güney Osetya](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Osetya) halkı kendini Çerkes olarak görmez ve Çerkes günümüzde Adığe ile sınırlanmıştır.[^121]

Türkiye'de ve diğer Osmanlı diasporasında Çerkes terimi dar ya da geniş anlamda kullanılıp kullanılmamasına göre farklı tanımlanır ve daha çok Kuzey Kafkasyalıları kapsayacak kadar geniş tutulur:[^122]

1774 [Küçük Kaynarca Antlaşması](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCk_Kaynarca_Antla%C5%9Fmas%C4%B1)'ndan itibaren Çarlık Rusyası ile Osmanlı İmparatorluğu arasında şiddetli bir mücadele alanı hâline Kafkasya'da Çerkesler, Osmanlı tarafını tutarak, Ruslara karşı amansız bir savaşım içine girmişlerdir. [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan sonra ise Ruslar, Kafkaslar yönünde kararlı şekilde ilerlemiş, diğer Kafkas kavimleri ile birlikte Çerkesleri de hâkimiyetleri altına almışlardır. Bunun üzerine yurtlarından ayrılmak zorunda kalan Çerkesler, Osmanlı İmparatorluğu'nun çeşitli yerlerine yerleştirilmişlerdir. Sürgünden yaklaşık yirmi yıl sonra Sultan II. Abdülhamit döneminde 1882 yılında kaleme alınan *Çerkesistan Tarih-i Umûmiyesinin Sûret-i Tanzîmine Dair Lâyihadır* başlıklı kapsamlı bir Çerkes Tarihi tasarısı, gerek Osmanlı [tarih yazımı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarihyaz%C4%B1m%C4%B1) gerekse Çerkes tarih yazımı açısından önemli bir girişimdir. Bu girişim, geleneksel Osmanlı tarih yazımı çizgisinde ve ümmetçi-milletçi nitelikte bir tarih anlayışının ürünü sayılabilir.[^123]

[Osmanlı haremi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Harem)nde tarih boyunca Çerkes [cariye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cariye)ler padişah ve halifelerin eşlerinin önemli bir bölümünü oluşturmuş, pek çok [Osmanlı Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_Hanedan%C4%B1) üyesi de, aralarında son Osmanlı halifesi olan [Abdülmecid Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClmecid_Efendi)'nin ilk eşi [Şehsuvar Kadınefendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehsuvar_Kad%C4%B1nefendi)'nin de bulunduğu Çerkes asıllı anneler tarafından dünyaya getirilmiştir.[^124] Osmanlı ve İran'da haremlerde yer almış Çerkesler, 17 ve 18. yüzyıl boyunca Batı sanat ve edebiyatında, özellikle [Oryantalizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Oryantalizm) döneminde geniş yer bulmuş ve [Çerkes güzeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_g%C3%BCzeli) ideali ile karakterize edilmiş, halkın kadınları beyaz ten, yeşil göz ve kibarlık ile bağdaşlaştırılmıştır.[^125] [Şapsığca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9F_leh%C3%A7esi) Türkiye'de 1923 yılına değin, Kabardeyler dışında Osmanlı Adiğeleri arasında bir yazı ve ibadet dili olarak kullanılıyordu.[^126]

Osmanlı topraklarına yerleştirilen Çerkes muhacirleri ile yerliler arasındaki çıkar çatışmasının en bilindik örneklerinden biri [Kayseri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kayseri) [Pınarbaşı, Kayseri](https://turkipedia.org/tr/wiki/P%C4%B1narba%C5%9F%C4%B1%2C_Kayseri)'ndaki [Uzunyayla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzunyayla)'ya yerleştirilen Çerkesler (Kabardeyler, Hatkoylar) ile [Avşarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Af%C5%9Far_boyu)dır.

#### Türkiye Çerkesleri

![Geleneksel Çerkes kıyafeti Çoha'yı giymiş Adige kökenli Türk bir çocuk](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2c/Turkish_of_Circassian_origin_with_traditional_dress_Chokha.jpg)
*Geleneksel Çerkes kıyafeti Çoha'yı giymiş Adige kökenli Türk bir çocuk (Yükleyenin kendi çalışması, CC0-1.0)*

![Kabardey kökenli Türk generali ve milletvekili İsmail Hakkı Berkok (1890-1954), 1918 öncesi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/37/Ismail_Hakki_Bey-Berkok.jpg)
*Kabardey kökenli Türk generali ve milletvekili İsmail Hakkı Berkok (1890-1954), 1918 öncesi (public-domain)*

Türkiye'deki bütün Çerkes/Adige boyları İstanbul, Ankara, İzmir gibi büyük illerde yaşasa da, Anadolu'da yoğun bir şekilde yerleşik bulunduğu iller şöyledir:[^127]

- [Batı Çerkesleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_%C3%87erkesleri)
- [Abzehler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar): Kahramanmaraş, Düzce, Samsun, Sinop, Tokat, Balıkesir, Çorum, Afyonkarahisar, Eskişehir, Konya, Bursa, Manisa
- [Şapsığlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar): Samsun, Amasya, Çorum, Düzce, Balıkesir, Afyonkarahisar, Bolu, Aydın, Sakarya, Yozgat, Manisa
- [Bjeduğlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bjedu%C4%9Flar): Çanakkale (Biga ilçesi yöresi), Eskişehir, Afyonkarahisar
- [Hatkoylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatukaylar): Kayseri, Bilecik (Hatkoy/Hatukay/Hatukuay Çerkesleri dünyada yalnızca Türkiye'de yaşamaktadırlar)
- [Çemguylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87emguylar): Düzce, Bilecik
- [Mehoşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maho%C5%9Flar): Samsun (Alaçam ilçesi), Konya
- [Doğu Çerkesleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_%C3%87erkesleri)
- [Kabardeyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyler): Kayseri, Kahramanmaraş, Tokat, Sivas, Eskişehir
- [Besleneyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besleneyler): Çorum, Amasya, Düzce, Eskişehir
- [Ubıhlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1hlar): Balıkesir, Bolu, Sakarya, Düzce, Samsun, Ordu, Kahramanmaraş,

#### Kıbrıs Çerkesleri

15. yüzyılda Memlûk Çerkesleri olarak [Kıbrıs](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s)'a ayak basan Çerkesler, 19. yüzyılda ise bir sürgün sonucu gelmiş ve yerleştirilmişlerdir. Kıbrıs'ta Çerkes denildiğinde gerek halk arasında gerekse araştırmacılar arasında hem Adığeler hem de Abhazlar algılanmaktadır.[^128] Eylül 1864'te İstanbul'da 3 Yunan gemisine bindirilen kadınlı erkekli 2.700 Çerkesten oluşan grup iki haftalık yolculuğun ardından Kıbrıs'a varmış, 1.400 den fazla Çerkes ise yolculuk sırasında can vermiştir. Ocak 1865'e gelindiğinde hayatta kalan Çerkeslerin sayısı sadece 300 kişi idi.[^129][^130] Gelen Çerkeslerin sayısının o dönemde daha fazla olabileceğine rağmen, o dönemde gerek Kıbrıslı Rumların, gerekse Kıbrıslı Türklerin tepkilerinden dolayı, Çerkeslerin Kıbrıs'a iskânı sınırlı tutulmuştur.[^131] Gemilerle getirilen Çerkesler Larnaka civarındaki günümüzde Kuzey Kıbrıs'ta [Lefkoşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lefko%C5%9Fa)'ya bağlı Erdemli (Tremeşe) ve Yiğitler (Arçoz) köyleri ile 1974 [Barış Harekatı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s_Harek%C3%A2t%C4%B1) öncesi çoğu [Kıbrıslı Türkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s_T%C3%BCrkleri)den oluşurken bugün Güney Kıbrıs'ta kalan [Vuda](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vuda) köyünün yanı sıra, bir kısmı da toplu olarak [Limasol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Limasol)'da daha sonra Çerkez Çiftliği olarak adlandırılan bölgeye yerleştirilmişlerdir.[^132]

#### Kosova Çerkesleri

1856 sonrası Kırım ve Kafkasya'dan gelen göçmenlerin bir kısmı Osmanlı yetkilileri tarafından [Varna](https://turkipedia.org/tr/wiki/Varna) üzerinden Kosova'ya sevk edilmiş, ilk etapta bu göçmenlerden 5 bin ailenin [Kosova sahrasında](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova_Ovas%C4%B1) yerleştirilmesi planlanmıştır.[^133] Rumeli Eyaleti Valisi [Çırpanlı Abdülkerim Nadir Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C4%B1rpanl%C4%B1_Abd%C3%BClkerim_N%C3%A2dir_Pa%C5%9Fa) 600 göçmen ailesinin kışı geçici olarak Priştine ve [Vuçıtrın](https://turkipedia.org/tr/wiki/V%C4%B1%C3%A7%C4%B1t%C4%B1r%C4%B1n) kazalarında geçirmelerini sağlamıştır.[^134] Geleneksel Çerkes kaynaklarına göre Kosova sahasına gelen Çerkes sayısı toplam 12 bin (2.000 aile) kadardı.[^135] Çerkesler Kosova sahasında bir iki tanesi 100 haneli diğerleri ortalama 40-50 haneli 30 kadar köy kurmuşlardır.[^136][^137] Kosova'daki Çerkesler [1876 Bulgar isyanının](https://turkipedia.org/tr/wiki/1876_Bulgar_%C4%B0syan%C4%B1) bastırılmasında ve [93 Harbi](https://turkipedia.org/tr/wiki/93_Harbi) (1877-1878) sırasında takviye kuvvet olarak kullanılmıştır.[^138] [Niş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9F%2C_S%C4%B1rbistan) tarafına yerleştirilen Çerkesler [Sırplar](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1rplar) tarafından sürülünce Anadolu ve Suriye'ye gitmiş, Kosova'da meskûn olanlar da bunları takip etmiştir.[^139] 1890'ların sonunda Kosova'daki Çerkeslerin sayısı asağı yukarı 6.400'e (Avustralya istatistiklerine göre 6 bin) gerilemiştir. 1912 sonrası Çerkesler daha büyük oranda göç etmiş, 1918'den sonra da yine büyük bir göç olmuş ve sonuçta 1930'larda 50 haneye düşmüşlerdir.[^140] Çoğu Arnavutlaşan bu Çerkeslerin Balkanlar'daki son canlı kalıntısı[^141] Kosova'da [Priştine](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pri%C5%9Ftine)'ye yakın mesafede Stanovça ve Miloşevo köylerinde yaşayan 300-400 kişilik Çerkes/Adığe topluluğudur.[^142] 1995'te Hasan Mercan'ın Prizren'de yayımlanan [Kosova Türkleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova_T%C3%BCrkleri)nin *Çığ* adlı dergisinde Kosova'daki bu Çerkes topluluğuyla ilgili röportajın yayımlanmasından sonra Çerkeslerin varlığı duyulmuş oldu.[^143] [1998-1999 Kosova Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kosova_Sava%C5%9F%C4%B1)nda seslerini duyuran [Abzeh](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar) boyundan[^144] Çerkesler, 1999 yılında ilk kafile olarak Adigey Cumhuriyeti ile Çerkes kuruluşlarının desteğiyle ata topraklarına getirilmiş ve onlar için [Maykop](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maykop)'un dört kilometre yakınlarında çoğunluğu nüfusunun önemli bir kısmı [Ermeni](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesya_Ermenileri) olan Rus köylerinin ortasında Mafehabl adlı yeni bir Çerkes köyü kurulmuştur.[^145][^146] Kosovalıların Adıgey'den kısa sürede gideceklerine dair karamsar tahminlerin aksine, Adigey'e gelen yaklaşık 200 Yugoslavyalı Çerkesten sadece 30 kadarı Almanya'ya ve Türkiye'ye gitmiştir.[^147]

#### Irak Çerkesleri

Kuzey Kafkasya'dan sürgün edilen Çerkesler (Kuzey Kafkasyalıların toplu adı olarak) Osmanlı Devleti'nin iskân politikasının bir sonucu olarak 1864 yılından itibaren [Irak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Irak)'a yerleştirilmeye başlanmıştır. Bu Kuzey Kafkasyalılar Çeçen, Dağıstanlı ve Adığe kökenli olup [Kerkük](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerk%C3%BCk), [Diyala](https://turkipedia.org/tr/wiki/Diyala), [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat), [Musul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Musul) ve [Felluce](https://turkipedia.org/tr/wiki/Felluce) bölgelerine yerleştirilmişlerdir. Ayrıca, Kuzey ve Güney Dağıstan'dan gelen aileler [Duhok](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhok), [Erbil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erbil) ve [Süleymaniye](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCleymaniye)'ye yerleşmişlerdir. Günümüzde Irak'ta *Çerkes* adıyla bilinen Kuzey Kafkasyalıların % 75'ini Çeçenler oluşturmaktadır. Irak'ta en fazla tanınan 18 Çerkes aşiretinden üçü Çeçen kökenli olup diğerleri El-Lezgi, Avar, Kumuk, Tebesaran, Abzeh, Kabardey, Şapsığ, Nahşoy olarak ifade edilebilir. Irak Çerkesleri ayrı bir kimlik olarak tanınmadıkları gibi birçok haktan da mahrum durumdadırlar.[^148]

#### Suriye Çerkesleri

![Levant Ordusuna bağlı Çerkes süvarileri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/25/Circassiantroopswiththeirfrenchofficer.jpg)
*Levant Ordusuna bağlı Çerkes süvarileri (http://mideastimage.com/result.aspx, public-domain)*

[Memlûk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk)lar döneminde Mısır'ın hâkimiyeti altında bulunan Suriye'deki garnizonlarda önemli sayıda Çerkes vardı ve bunlar varlıklarını Osmanlı döneminde de sürdürmüş olsalar da, Suriye'de bugün Çerkes diasporasını oluşturanlar 19. yüzyılda, [Çerkes Sürgünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1)nde buraya gelenlerin torunlarıdır.[^149] Osmanlı yönetimi birkaç amaç güderek tampon Çerkes yerleşimleri kurmuş, yerli halka kıyasla daha yüksek tarım tekniğine sahip Çerkeslerle boş toprakları değerlendirmiştir.[^150]

Osmanlı Devleti'nin iskân politikasının bir sonucu olarak 1860'lı yılların ortasında [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye)’ye yerleştirilmeleri Kuzey Kafkasya’dan doğrudan ve Balkanlar’dan olmak üzere iki aşamada gerçekleşmiştir. 1860 ortalarında Kuzey Kafkasya’dan gelen ilk gruplardan biri Suriye’nin kuzeyine, Maraş sancağına yerleştirilmiştir. Daha sonra, 1872 yılında bine yakın Çerkes, [Hama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hama) ve [Humus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Humus%2C_Suriye) şehirleri civarına ve Havran Sancağı sınırları içindeki [Golan Tepeleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Golan_Tepeleri)’ne yerleştirilmiştir. Çerkeslerin Kuzey Kafkasya’dan Suriye’ye göçü küçük ölçülerde de olsa 1920’li yılların başına kadar sürmüştür. Çerkesler yoğun olarak Golan Tepeleri’ne Mavera-i Ürdün’e, Hama, Humus ve Halep kentlerinin yakınlarına yerleştirilmişlerdir. Kurdukları Amman, Ceraş, Kuneytra ve Mumbuc köyleri zamanla büyüyerek kentlere dönüştür. Son grup Çerkes göçmeni [II. Dünya Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._D%C3%BCnya_Sava%C5%9F%C4%B1)’ndan sonra gelen ve çoğunlukla [Almanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Almanlar)a esir düşen ve savaştan sonra Kuzey Kafkasya’ya dönmeyen [Kızılordu](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1l_Ordu)’nun eski askerleri ile 1942’de Kuzey Kafkasya’nın [Nazi Almanyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nazi_Almanyas%C4%B1) tarafından işgalinde Alman ordusuna alınan gençlerdir.[^151]

Bugün Suriye’de çoğunluğu Şam, Halep ve Humus’ta yaşayan 90 ilâ 100 bin Çerkes vardır ve bu "Çerkes" nitelemesi geniş anlamda olup Adığeler dışında ayrıca [Oset](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler), [Çeçen](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler) ve [Avarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avarlar_%28Kafkasya_halk%C4%B1%29) da kapsar.[^152]

#### Ürdün Çerkesleri

[Ürdün](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Crd%C3%BCn)'de 120.000 kadar Çerkes bulunuyor ve bunların büyük çoğunluğu da başkent [Amman](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amman)'da yaşamaktadır.[^153] 1878'den başlayarak Kafkasya'dan Osmanlı Anadolusuna sürülen ve oradan da Osmanlı Ürdününe yollanan ilk Çerkesler daha çok [Şapsığ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar)lardan oluşuyordu. Bu ilk gelen Çerkesler iki farklı güzergâh izlemişlerdir; deniz yoluyla gelenler [Şam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eam) üzerinden, kara yoluyla gelenler ise [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep) üzerinden Ürdün'e ulaşmışlardır.[^154] 1878 ve 1904 yılları arasında Çerkesler Ürdün'de beş köy kurdular: Amman (1878), Wadi al-Sir (1880), Jerash (1884), Na'ur (1901) ve al-Rusayfa (1904).[^155] Ürdün'de Çerkeslik, yönetim tarafından resmen tanınan bir siyasi/kültürel kimliktir. Monarşik yapı içerisinde faaliyet gösteren Meclis'te Çerkeslere ayrılmış üç koltuk vardır. Seçilenlerden bir tanesi Bakanlık makamına getiriliyor. 8 adet Çerkes Derneği var ve bunlardan hemen hepsi devletten maddi yardım almaktadır. Özellikle [Kral Hüseyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCseyin_%28%C3%9Crd%C3%BCn_kral%C4%B1%29)'in oğlu [Prens Ali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prens_Ali), Çerkeslerin yönetim nezdindeki fahri temsilcisi gibi davranmaktadır. Bugün Ürdün'de *Emir Hamza* ve *Abdülmalik Şeref* olmak üzere iki tane Çerkes okulu vardır ve bunlar bütünüyle Çerkes Hayır Cemiyeti'nin yönetimindedir.[^156]

#### İsrail Çerkesleri

[Kuzey Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya)'dan [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) topraklarına sürülen ve Osmanlılar tarafından 1864 yılında [Balkanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkanlar)a yerleştirilen Çerkeslerden bir grup, buralardaki yerli halk­la yaşanan sorunlar yüzünden 1870 yılında ikinci defa göçe tabi tutulmuşlar ve deniz yoluyla bugün İsrail toprakları olarak bilinen bölgeye gönderilmişlerdir.[^157] Günümüzde [Şapsığlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar)dan oluşan 3500 nüfuslu belediye [Kfar Kama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kfar_Kama) ile [Abzehler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar)den oluşan 850 nüfuslu [Rehaniya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rehaniya) adlı iki yerleşimde yaşarlar.[^158] [Ebu Guş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ebu_Gu%C5%9F) yerleşimindekiler ise [Memlûkler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti) dönemi Çerkeslerine dayanır.[^159] Kfar Kama'dakiler [Kfar Kama Şapsığcası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kfar_Kama_%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Fcas%C4%B1) denen ağızları okulda öğretilmektedir.[^160]

### Memlûk Çerkesleri

[Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r) ve [Suriye](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suriye)'de 267 yıl varlık gösteren [Memlûk Devleti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meml%C3%BBk_Devleti), sultanlarının eğitim aldıkları askerî okullara (tıbâk) göre, Bahrî Memlûkler ya da Türk Memlûkler (1250-1382) ve Burcî Memlûkler ya da Çerkes/Çerkez Memlûkler (1382-1517) olmak üzere iki dönem halinde ele alınır. [Nil Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nil)ndeki bir adada bulunan tıbâkta yetiştirilen memlûkler (kölemenler) dönemi Bahrî olarak adlandırılırken Kahire'de bulunan Kalat'ul-Cebel'de eğitimini almış olan memlûkler dönemi Burcî olarak tanımlanır. Bahrîler döneminde Mısır'a getirilen memlûkler Kıpçak ülkesi ve Mâveraünnehr gibi Türk havzalarından satın alındığı için bunların çoğu Türk kökenli (özellikle de [Kıpçaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar)) olurken, Burcî Memlûkler Kafkasya'dan getirildiği için Çerkesler (geniş anlamda Kuzey Kafkasyalılar) ve [Gürcüler](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) gibi Müslüman değişik Kafkas halklarından olmakta idi.[^161][^162][^163][^164][^165]

#### Mısır Çerkesleri

[Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'da Çerkeslerin varlığı Memlûk döneminde başlamıştır. Burcî Memlûkler ya da Çerkes/Çerkez Memlûkler (1382-1517) denen ikinci dönemde iktidara gelip yönetimde ve orduda büyük bir nüfus oluşturan Çerkeslerin (geniş anlamda Kafkasyalılar) hanedanlığı Osmanlı egemenliğine kadar sürmüştür. 1517'de [Yavuz Sultan Selim](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._Selim) Mısır'ı Osmanlı'ya bağladıktan sonra yönetimi yine bir Çerkes'e bırakmıştır.[^166] Çerkes Emirleri İstanbul'a bağlı olarak Mısır'ı 1811 yılına kadar yönetmiştir.[^167] Çerkeslerin Mısır'daki etkinliği 1811'de 500 Çerkes komutanın Kahire kalesinde tuzağa düşürülerek öldürülmesinden sonra sona ermiştir.[^168][^169] Ülkede başlayan Memluk avı üzerine Çerkeslerin bir kısmı Suriye'ye, bir kısmı [Sudan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sudan)’a sığınmış, bazıları da yeni yöneticinin hizmetine girerek Mısır’da kalmıştır.[^170] [Mısır Hidivliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_Hidivli%C4%9Fi) döneminde 1830’larda, [Kavalalı Mehmet Ali Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kavalal%C4%B1_Mehmed_Ali_Pa%C5%9Fa)’nın iktidarında Çerkeslerin devlet içinde askerî-idarî kademelerde etkisi tekrar artmıştır.[^171] 19. yüzyıldaki [Çerkes Sürgünü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1)nde Osmanlı toprağı Mısır’a da Çerkes yerleştirilmiştir. Fakat bu dönemde Mısır’da toplu yerleşim olmadığı için Suriye ve Ürdün’deki gibi bir Çerkes topluluğu oluşmamıştır. Çoğunlukla ordu ve devlet içinde seçkinler kesimini oluşturan Çerkesler [Cemal Abdünnasır](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cemal_Abd%C3%BCnn%C3%A2s%C4%B1r)’ın darbesinden sonra hem mal varlıklarının çoğunu hem de etkinliklerini kaybetmişlerdir. Bugün Mısır’da dedelerinin Çerkes olduğunu bilen, ama artık Araplaşmış çok sayıda insan yaşamaktadır.[^172][^173]

## Sosyal yaşam

Çerkes toplumu, kendi içinde gelenek ve göreneklerinden oluşmuş habze ya da *Çerkes âdetleri* denen yazılı olmayan sözlü örfî hukuk kurallarıyla biçimlenir.

Geleneksel toplumsal yapı Çerkeslerde soy topluluğu (klan) ve boy-kabile yapılanması özellikleri taşır. Ortak bir atadan geldiğine inanan ve aynı soyadını taşıyan aileler *tlepk* (*lhepk* olarak da yazılır; *лъэпкъ*) denen soy topluluklarını yani [sülale](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aile)leri oluşturur. Aynı tlepk'ten olan herkes birbirini yakın akraba sayar ve aralarında kesin evlenme yasağı uygulanır. Evlenme yasağı anne tarafından tlepk için de geçerlidir. Her tlepkin kendine ait bir damgası vardır.[^174] [Macarca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarca)da olduğu gibi, Çerkesçede de sülale adı önce şahıs adı ise sonra gelir: Tevune Haçim. Sülale adlarında «... oğlu» anlamındaki takı (*-ka, -ko, -kua, -kue*) Doğu Çerkesçesinde *-kwue*, Batı Çerkesçesinde * kwo* biçiminde yazılır.

Çerkeslerin en önemli değerlerinden bir tanesi de [saygı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayg%C4%B1)dır. Çerkeslerle yapılan bir mülakatta “Çerkes denilince aklınıza gelen ilk özellik nedir?” sorusuna çoğu “saygı” karşılığını vermiştir.[^175]

### Sınıflar

![Çerkes kızı, 1855](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Circassian_Lady._Edmund_Spencer._Turkey%2C_Russia%2C_the_Black_Sea%2C_and_Circassia.jpg/1280px-Circassian_Lady._Edmund_Spencer._Turkey%2C_Russia%2C_the_Black_Sea%2C_and_Circassia.jpg)
*Çerkes kızı, 1855 (Edmund Spencer, public-domain)*

[Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F) ve izleyen çağlarda [derebeyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Derebeyi)/köy beyleri (pşı *пщы*) ve bu beylerin birincil [soylu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asil)ları/lekopleş (*лӀэкъолӀэш*), ikincil soyluları ya da soylu kahyaları/özdenleri/verkleri (*оркъ*), onların toprak köleleri yani [serf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Serf)leri/pşıtlı (*пщылӀы*), beylerin koruma ve egemenliği altında yaşayan köylüler/fekotl (*фэкъолӀ*) ve [köle](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6lelik)ler/vıneut (*унэӀут*) toplumun ana sınıflarını oluşturuyorlardı.[^176][^177][^178]

Adığelerde iki farklı toplum yapılanması görülür: aristokratik Çerkesler olarak da adlandırılan ve beyleri/kahyaları olan ve yalnızca köleleri çalışan Doğu Çerkesleri (Kabardey, Besleney) ve Batı Çerkesleri (Bjeduğ, Çemguy) ile demokratik Çerkesler olarak da adlandırılan ve beyleri olmayan ve köleleriyle birlikte kendileri de çalışan Batı Çerkesleri (Şapsığ, Hakuç, Abzeh). Çerkes Sürgününde Kafkasya'da kalanlar esas olarak ilk grup iken, Kafkasya'dan çıkıp diasporayı oluşturanlar ise ikinci gruptaki Çerkeslerdir.[^179]

Yarı feodal Adiğe toplulukları (Kabardey, Besleney, Bjeduğ, Çemguy) içinde serf ve köleler çoğunluğu oluşturur ve bunlarda köle emeği önemli bir yer tutardı. Ubıh ve Abazalar (Abazin) arasında da köle emeği ve ticareti önemliydi. Ancak Ubıhlarda soylu (bey) sınıfı yoktu, onun yerini *kuaşkha* denilen köle tüccarı ya da köle sahibi zengin bir köylü sınıfı almıştı. Bu tür toplumlarda bey (*pşı*) ya da soylu kahya (*verk*) sınıfından olanların çalışmaları ayıp sayılırdı. Bunlar günlerini uyumak, eğlenmek, konuk ağırlamak ve ava gitmekle geçirirlerdi. Köylü sınıfı (*fekotl*) kadınları da ev işleri dışında çalıştırılmazdı. Bu yüzden bu tür toplumlardaki üst sınıflar arasında yaygın bir tembellik durumu bulunuyordu. Toplumun yükünü serfler, köleler ve yoksul köylüler sırtlanmış durumdaydılar.[^180] Son dönemlerde köle (esir) ticareti Abzeh ve Ubıhların tekeline geçmiş gibiydi, Osmanlı esir tüccarları onlarla, özellikle dürüst kişiler olarak güvendikleri Ubıhlarla ticaret yapıyorlardı.[^181]

Buna karşın Karadeniz kıyısında ve dağlarda yaşayan [Natuhay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Natuhaylar), [Şapsığ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar), [Hakuç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Haku%C3%A7lar) ve [Abzehler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abzahlar) gibi sınıfların yeterince belirmediği Adığe topluluklarında arkaik demokratik toplum yapısı büyük ölçüde korunmuştu. Egemenlik Hase denilen halk meclisleri eliyle köylü sınıfı (*fekotl*) tarafından kullanılırdı. Daha çok ataerkil köleci ilişkiler söz konusuydu. Ataerkil kölecilikte köle sahibinin kendisi de dahil kadın erkek herkes ev dışında ve tarlada çalışır, köylülere hükmeden bir bey ya da soylu (kahya/оркъ) sınıfı yoktu. Köle ve serfler (toprak kölesi) bulunsa bile sayıları azdı. En çok köle Abzehler arasında bulunurdu. Bazı yazılı kaynaklara göre Ubıhların dörtte biri, Abzehlerin onda biri, Şapsığların da yirmide biri doğrudan köle (*vıneut*) ya da toprak kölesi (*pşıtlı*) idi.[^182]

### Damga

[Karaçaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7aylar), [Balkarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balkarlar), [Tatarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tatarlar), [Başkurtlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fkurtlar), [Kazaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazaklar), [Kırgızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar) ve [Oğuzlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/O%C4%9Fuzlar) gibi [Türk halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1)nda kullanılan [damga](https://turkipedia.org/tr/wiki/Damga_%28i%C5%9Faret%29) ([GökTürkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6kT%C3%BCrk%C3%A7e): *tamga*) geleneği Tatarların komşusu [Mariler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87irmi%C5%9Fler)de (Çirmişler) görüldüğü gibi Karaçay-Balkarların (sülale damgası: *tukum tamğa*) komşuları olan Çerkesler (Batı *дамыгъ*, Doğu *тамыгъэ*), [Abazalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abazalar), [Abhazlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abhazlar), [Osetler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osetler) gibi Kafkas halklarında da görülür.[^183] Çerkes sülale damgaları günümüzde de bilinmekte olup her sülale/tlepk farklı damga şekline sahiptir.

### Aile

![Geleneksel Kabardey Çerkes evi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7d/Traditional_Kabardinian_House.jpg)
*Geleneksel Kabardey Çerkes evi (Ігор Туржанський, Україна // Igor Turzhanskyy, Ukraine, public-domain)*

Aile reisi ve bütün kararları alan [baba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baba)dır ve onun kararları emir niteliğindedir.[^184] Erkeğin ailedeki otoritesi yaşı ilerledikçe artar ve kabilede de etkili olmaya başlar. Çerkeslerde “ikili aile‟, yani baba ve oğlun çocukları ile birlikte yaşadığı aile yapısı büyük çoğunluğu oluşturmaktadır. Baba ve iki oğlun, aileleri ile birlikte oluşturdukları “üçlü aile‟, nüfusu az olan ailelerde daha fazla görülür.[^185] Öğrenim veya çalışmak için şehre gitme söz konusu olunca, kardeşlerden biri, özellikle de öğrenime önem vermeyen kardeş baba ocağında kalır.[^186] Bugün Çerkes ailelerinde evlenen kişinin baba ocağında oturması ender rastlanan bir durumdur. Bir hanede birden fazla kardeşin oturmasına sık rastlanmasına rağmen, bu kardeşler mal varlığı ve iş açısından birbirlerinden bağımsızdırlar. Ancak, bir konuk geldiğinde veya dışarıdan gelebilecek haksızlıklara karşı tek vücut olurlar.[^187]

Çocuğa anası babası değil, dedesi ninesi (ya da yakın akrabadan veya dostlardan biri) ad verir.[^188]

### Kaşenlik

Kaşenlik, habze kuralları çerçevesinde, [evli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evlilik) ya da [nişanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ni%C5%9Fan) olmayan bekar kız ve erkeklerin arasındaki [arkadaşlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arkada%C5%9Fl%C4%B1k) ilişkisi olup bu ilişkiyi sürdüren her ikisine de kaşen adı verilir.[^189] Genç kız ve erkeğin ne kadar uzak olursa olsun akraba (aynı sülaleden/tlepkten) olmaması gerekir. Tanışma sürecinde akraba olduğunu öğrenen gençler kaşen olmamaktadır. Eskiden genç kız ve erkeğin aynı köyden olması yasaktı. Günümüzde ise hoş karşılanmamakla beraber izin verilir. Gençler birbirlerine saygılı davranmak zorundadır. Kız, genç erkekle tanışmak istemediğinde, erkek kızı rahatsız etmez. Çerkeslerin yazılı olmayan habze kurallarına uymak zorundadırlar. İki kardeş aynı anda toplantıda bulunmaz. Öncelik büyük kardeşindir. Kaşenler topluluk dışında buluşamazlar. Zehes esnasında genç erkeğin ayağa kalkması ve "toplum müsaaade ederse ..... hanıma kaşenlik teklif ediyorum" demesiyle gerçekleşmesi adettendir. Genç kız da ayağa kalkarak cevap verir eğer ortamda akrabadan bir büyüğü varsa ona vekalet verir. Genelde köyün gençlerinin misafir kızlara kaşenlik teklif etmesi adeti vardır. Çerkes kız ve erkekleri birbirleri ile düğünlerde (*ceug*), toplantılarda, muhabbet ortamlarında birlikte olurlar. Sorumluluğu "thamate" adı verilen bir kişide olan bu toplantılar en yaygın olarak köylerde görülür. Bu tür toplantılarda genellikle birkaç köyün gençleri bir araya gelir. Sabahlara kadar süren sohbetler, oyunlar ve eğlenceler yapılır. Kız ve erkeklerin karşılıklı oturduğu bu geceler gençlerin birbirlerini tanımalarına yardımcı olmaktadır. Muhabbet geceleri bir eğlence kaynağı olduğu kadar aynı zamanda eğitim yeri de sayılmaktadır, zira kızlar ve erkekler belirli bir yaştan başlayarak bu tip toplantılarda Çerkes adet ve görenekleri çerçevesinde eğitilirler.[^190] Kaşenlik, Çerkeslerde sosyal dayanışmaya, toplum bütünleşmesine katkı yaptığı gibi, toplum düzenini sağlamada çok önemli bir işlev görmektedir ve esas olarak [evliliğin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evlilik) ilk adımıdır. Çerkeslerin çoğu kaşenlik süreci sonunda evlenmişlerdir. Her Çerkesin kaşeni vardır, fakat her kaşenlik evlilikle sonuçlanmaz. Pseluk ile başlayıp daha sonra da devam eden kaşenlik Çerkeslerde ciddi ve şaka kaşenlik olmak üzere iki tipte görülür. *Şaka kaşenlik* (semerko) sadece bir toplantı süresince yapılır ve gençlerin her toplantıda farklı kaşeni olabildiği için bir Çerkez kızının ya da erkeğinin evleninceye kadar çok fazla kaşeni olabilmektedir. *Ciddi kaşenlik* ise evliliğe yöneliktir ve başka toplantılarda da devam eder.[^191] Tam olarak karşılamasa da, günümüzde en yakın biçimde [flört](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fl%C3%B6rt) kavramıyla ifade edildiği de olur.[^192] Fakat flört ya da sevgili gibi yorumlanması yanlıştır. Zira, flörtte iki cins de üçüncü bir kişi olmadan başbaşa vakit geçirirken, kaşenler kesinlikle bir arada yalnız kalamazlar. Düğün de dâhil herhangi bir toplulukta, birbirini beğenip kaşen olan bir gençle bir kızın o topluluğu terk ederek bir odaya çekilmeleri veya birlikte dışarı çıkmaları doğru karşılanmaz. Bunu gizli yapsalar bile, terk ettikleri topluluğu hafife almak, geleneklere karşı çıkmak ve özellikle kızın ailesine hakaret kabul edilir.[^193] Eğlenceli bir toplantıda ve daha çok da düğünlerde kaşen olunur. Kaşenler söyleyecekleri her şeyi birbirine yine toplum içerisinde söyler. Baş başa sohbet yoktur. Kullanılan kelimeler, birbirlerini ve beraberlerindeki insanları rahatsız etmeyecek şekilde özenle seçilir. Kısaca sohbet karşılıklı iltifatlar şeklinde geçebilir. Kaşen olanlar bu düşünceyi daha da olgunlaştırıp evlilik ile de sonlandırabilir.[^194] Kaşenlik ile [görücü usulü evlilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6r%C3%BCc%C3%BCl%C3%BCk) arasında da benzerlik bulunmaz; zira, kaşenlikte gençler tanışır, birbirlerini beğenir ve severlerse evlenirler, ailelerin etkisi yoktur. Görücü usulü evlilikte ise aileler devreye girer ve daha önce birbirlerini tanımayan gençler evlendirilir.[^195] Kaşenlik; her Çerkes gencinde (kız-erkek) en tatlı anıları bırakan ve hayatının her döneminde, eşine bile eski kaşenini söylemekte sakınca göremeyeceği bir olaydır.[^196] Yapılan bir araştırmada [küreselleşme](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCreselle%C5%9Fme) ile beraber kaşenlik kavramının azaldığı ve kaşenlik geleneğinde bozulmalar olduğu tespit edilmiştir.[^197] Toplumsal değişmelerin yaşandığı günümüzde kaşenlik devamlılığını azalarak da olsa sürdürmektedir.[^198]

Kişiler evlenmeye karar verirlerse bu sefer bunu kendi aralarında akitleşirler. Bu durumda da euç denilen bir hediye verilir. Euç söz karşılığı verilen maddi bir hediyedir. Söz verdi anlamına gelir. Kaşenlik neticesinde evlenmeyi kabul etti demektir. Bu hediyeyi erkek bayandan ister. Bayan da kendi inisiyatifinde bir hediye verir. Bu hediye bir boyun bağı, mendil, yüzük, bilezik olabilir. Erkek de bunun karşılığında kıza bir yüzük vermektedir. Bu karşılıklı hediyeleşme durumu sadece kız ve erkek arasında olmaz. Kızın ve erkeğin yanında arkadaşlarından veya akrabalarından birkaç kişi bulunmak durumundadır. Söz verme ve hediyeleşme hadisesi onların nezaretinde olmaktadır. Evlenmek amacıyla kaşen olan ve bunu akit altına alan genç kız ve erkekler bu durumda toplumdan ayrı bir yerde yalnız başlarına konuşamazlar. Onların yanlarında mutlaka arkadaşları da olmak durumundadır. Toplumun dışında ve toplumdan habersiz bir yerde konuşmaları yasaktır. Bu durum evleninceye kadar böyle devam eder.[^199][^200] Kaşenlik sonucunda yapılan evliliklerde boşanmanın yok denecek kadar az yaşandığı tespit edilmiştir. Bu durumun nedeni evlenen kişilerin birbirlerini tanıdıktan sonra evlenmeleri olarak tespit edilmiştir. Bir başka nedeni ise Çerkeslerde boşanmanın ayıp olması ve yadırganmasıdır.[^201]

### Evlilik

Çerkeslerde erken yaşta [evlilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evlilik) görülmez ve geç evlenmeleriyle dikkati çekerler. Türkiye'de genelde [Lazlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lazlar)dan, Türklerden ya da [Kürtler](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler)den daha geç evlenirler.[^202] Bir Çerkes [atasözü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atas%C3%B6z%C3%BC) «köpek niteliklerini üç yaşında, at dokuz yaşında, erkek otuz yaşında gösterir» der.[^203] Evlenme yaşı erkek için 25-35 arasıdır; zira aile sorumluluğunun bilineceği yaş olarak o yaşlar görülür.[^204] Büyük kardeş evlenmeden küçük kardeş evlenemez. Kafkasya'da sürgün öncesi güçlü sınıf ayrımı görülürken, sürgün sonrası toplumdaki sınıf farklılığının kopuk olmasına karşın yine de Türkiye'de yakın zamana kadar Çerkesler arasında soylu sınıftan birinin köle sınıfından biriyle evlenmemesi şeklindeki kuralların geçerliliğini koruduğu söylenebilir.[^205] Bunun yanında Çerkes olmayanlardan kız alıp vermemek şeklinde sürdürülen bir tavır gelenek ve göreneklerin daha az değişime uğramasında etkili olmuştur.[^206] Çerkeslerde [iç güveyi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_g%C3%BCveyi) uygulaması hemen hemen görülmez.[^207] Daha çok, genç yaşta dul kalmış çocuklu ve yalnız kadınlar, çok yoksul ya da azatlı köle erkekleri evlerine kabul etmiş ve evlenmişlerdir. Bu tür evlilik yapan erkeğe *tlekhehaj* denir. Kızlar evlenene kadar baba ya da erkek kardeşlerinin evinde yaşarlar. Kadının evindeki yaşamı çok rahattır; genç kızların baba evinde büyük özgürlüğe sahip olmalarına karşın evlendikten sonra bu rahatlıkları ortadan kalkar.[^208] Kız iken rahat olan Çerkeslerin gelin olduktan sonra sıkıntıya girmeleri bir Çerkes atasözünde "Çerkesin kızı Türkün gelini/Çerkese kız Türke gelin olacaksın" biçiminde dile getirilir. Yaşlıların bulunduğu büyük ailelerde gelin yemek yemez, konuşmaz, oturmaz ve çekingen davranır. Kardeşler evlendikten sonra ayrı ev kursalar bile, *büyük ev* ya da *ana ev* dedikleri baba evi ile ilişkilerini koparmazlar.[^209]

Çerkeslerde kız kaçırma yaygın bir gelenektir. Fakat zor kullanılmaz, kızın rızası olmadan kaçırılmaz. Kızı erkeğin arkadaşları kaçırır ve bir aileye teslime eder ve o aile kız evi rolünü yüklenir.[^210]

### Zehes

Zehes (*зэхэс*), uzun kış gecelerini hoşça geçirmek, misafiri hoş tutmak gibi gerekçelerle bir araya gelen gençlerin, habze kuralları çerçevesinde kendilerinden daha olgun bir büyüğün (thamade) nezaretinde düzenlediği sohbet ve eğlence meclisleridir. Düğünler gibi zehesler de bir çeşit okul işlevini görürler.[^211] Gençlerin tanışmaları için en uygun ortam olup ayrıca kaşenlerin seçildiği mekanlardır.[^212] Zeheslerdeki en gözde oyun el vurma (eguav *Ӏэгуау*) oyunudur.

### Thamate / Thamade

Thamate ya da Thamade (Batı *тхьамат, тхьэматэ*, Doğu *тхьэмадэ*), toplum düzeninin doğal temsilcileri olup eğlenceyi (*zehes*), düğünü (*gegu, cegu*), toplantıyı, herhangi bir elçi grubunu temsil eden ve yöneten, başkanı olan erkek kişidir. Kadınlardan thamate seçilmez. Toplantıda olan ve olacak olan bütün olayların sorumlusu ve hakimi olan thamateler cemiyet içerisinde hiçbir şekilde düzensizlik ya da kargaşa çıkmasına müsaade etmez, kurallara aykırı hareket eden kişileri uyarır. Toplantıyı yönetebilecek kabiliyete ve bilgiye sahip olan, habze denen Çerkes adetini çok iyi bilen kişiler arasından cemiyetteki fertler tarafından seçilir. Thamate seçiminde yaş (*nexhıjj thamade*: yaşlı thamade) çok önemli olmakla beraber yöneticilik kabiliyeti yüksek, toplum içinde belli bir ağırlığı olan ya da savaşlarda kahramanlık göstererek öne çıkmış, doğal bir saygınlık kazanmış hatta asalet sahibi soylu gençler tercih edilebilir. Thamate ile topluluk arasında iletişimi sağlayan ve onun tarafından alınan bütün kararları topluluğa, topluluğun isteklerini de thamateye bildiren, sayıları (1-3) cemiyetin büyüklüğü ile orantılı olan yaverlerine/ulaklarına pşeriha/pşerah/pşşaf'e denir ve bunlar daha çok toplumdaki sorunlara hakim yetenekli küçük yaşta olanlar arasından seçilir.[^213][^214]

### Atçılık

![Çerkes beyi ve damgalı atı, 1843](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Circassian_Chief.jpg)
*Çerkes beyi ve damgalı atı, 1843 (William Allan, public-domain)*

![Rus-Kafkas Savaşı ve Çerkes Sürgününde helak olan 20-30 Çerkes at ırkından günümüze ulaşabilen Kabardey atı ya da Şağdiy (Шагъдий)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a4/Edil_kabardiner.jpg)
*Rus-Kafkas Savaşı ve Çerkes Sürgününde helak olan 20-30 Çerkes at ırkından günümüze ulaşabilen Kabardey atı ya da Şağdiy (Шагъдий) (Tobias.knoll, CC-BY-SA-3.0)*

![Yeğan (егъэн) atı](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5a/YaganHorse_Kabardians.jpg)
*Yeğan (егъэн) atı (Богупс, CC-BY-SA-3.0)*

![19. yüzyıl sonu bir Çerkes eyeri](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/70/Circassian_saddle_1.jpg)
*19. yüzyıl sonu bir Çerkes eyeri (Anzor92, CC-BY-SA-3.0)*

Çerkeslerde gelişmiş bir atçılık kültürü görülür. [At](https://turkipedia.org/tr/wiki/At) Çerkesler için değerli bir binit aracı idi. Çerkesler atı yalnızca binmek için yetiştirirler ve ancak aygırlara ve iğdiş edilmiş atlara (alaşe *алащэ*, şıhu *шыхъу*) binerlerdi. Atı iğdiş eden kişilere şıseç' (*шысэкӀ*) denir. Kısraklar (şıbz *шыбз*) sadece üreme amacıyla tutulurdu. En varlıklı ve nüfuzlu at yetiştirici olan Çerkes beylerinin (pşı) sürüleri hiçbir zaman 150-200 kısrağı geçmezdi. Eskiden bey ailelerinin kendi adlarıyla anılan at ırkları vardı. En ünlü Çerkes atı ırkları Karaçay-Çerkesya'daki Zelençuk vadilerinde Şoloh (*щолэхъу*) ve Adigey'deki Beçkan (*бэчкъан*) idi. Bunlardan başka Zelençuk vadilerinde Alheskir (*алъэскир*), Hağundoko (*хьэгъундокъуэ*), Hatohşoko (*хьэтэхъушокъуэ*) ırkları ile Yeceruakay'da Yivuan (*иуан*) ırkı atlar biliniyordu. Diğer Çerkes cins at ırkları arasında Abuk (*абыку*), Açetır (*ачэтыр*), Ağan ya da Yeğan (*агъэн, егъэн*), Huara (*хуарэ*), Jaje (*жажэ*), Jeraştı (*жэращты*), Juhar (*жухьэр*), Kaban (*къэбан*), Kokşavul (*куэкушаул*), Kundeyt (*къундет*), Kuratı (*къураты*), Şeceroko (*шэджэрокъуэ*), Trama (*трамэ*), Yeseney (*есэней*) sayılabilir. Yüz yıldan fazla süren yıkıcı Rus-Kafkas Savaşı ve sürgün Çerkes at cinslerinin çoğunun yok olmasına yol açmıştır. 20-30 Çerkes atı ırkından bugün sadece Şağdiy (*шагъдий*) kalmış olup dünya atçılık literatüründe "Kabardin" olarak bilinir ve en iyi dağ atlarından biri kabul edilir.[^215] Çerkes [eyer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eyer)inin ön ve arkası iki çıkmalıdır ve bu yönüyle Asya ve Avrupa eğerlerinden farklıdır.[^216]

[Uzunyayla atları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzunyayla_at%C4%B1) 1864 yılında Kafkasya'dan Anadolu'ya gelen Kabardey Çerkeslerinin beraberinde getirdikleri atların yetiştirilmesi ile ortaya çıkmış bir at ırkıdır. At ırkları arasında önemli bir yer tutan bu atlar ismini yetiştirildikleri [İç Anadolu Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7_Anadolu_B%C3%B6lgesi)'nin [Uzunyayla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uzunyayla) yöresinden almışlardır. Baş uzunluğu [Malakan atı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Malakan_at%C4%B1) hariç Anadolu atlarının hepsinden uzun olduğu gibi, Türkiye atları içinde kulak uzunluğunun baş uzunluğuna oranı en küçük olanıdır.[^217]

Çerkes at kültürünü habze şekillendirir. Bir kadının veya yaşlının önünden atla geçmek büyük ayıptır. Atlı 30-40 metre kala atından iner, karşılaştığı kişi yürüyorsa saygılı bir şekilde durur ve sağ taraftan geçmesini bekler. Karşılaştığı kişi duruyorsa, atının dizginlerinden tutarak saygılı şekilde yanından geçmesi gerekir. Bir kadınla veya büyükle atın üzerinde oturarak konuşmak ayıptır.[^218]

![Çerkes at arabası, 1876](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/36/Circassian_cart_%28A%29.jpg)
*Çerkes at arabası, 1876 (Telfer, John Buchan, public-domain)*

[Rus-Çerkes Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus-%C3%87erkes_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında Çerkesler için en büyük prestij, akınlarla Rus askerlerinin bulunduğu yerleri basıp, oradan onların düşmanın atlarını almaktır; bu baskınlarda elde edilen ve getirilen atlardan dolayı, zamanla evlenmek isteyen delikanlıların Rus birliklerine baskın yapıp at getirmesi istenmiştir. Bu sebeple «[**at hırsızı**](https://turkipedia.org/tr/wiki/At_h%C4%B1rs%C4%B1zl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)» deyimi onlar için [pejoratif](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C5%9Fa%C4%9F%C4%B1lama) değil, gururlu bir sıfattır.[^219] At çalmak yiğitlik sayılır.[^220] Çerkesler at çalmayı (*тыгъон, тыгъун*) asla hırsızlıktan (*тыгъоныр, тыгъугъэр*) saymadılar ve at çalıp getirmeyen delikanlıya da kız vermediler.[^221][^222] Abhazlarda da at çalıp getirmeyen delikanlıya kız vermezlerdi.[^223] Çerkeslerde [başlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9Fl%C4%B1k_Paras%C4%B1), Kafkasya'da evlenecek gencin sınırı aşıp Ruslardan bir at çalıp getirmesi ve atı kızın dayısı, amcası ya da oğullarından birine vermesi ve böylece yiğitliğini ispat etmesi şekli ile başlamıştır.[^224] [Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi) 1660'lı yıllarda Çerkes diyarında hırsızlık etmeyenlere, “yiğit değildir” diye kız verilmediğini, bu yüzden, Çerkesistan'da hırsızlığın bir sosyal gerçeklik olduğunu belirtmiştir.[^225] Çerkesler için kullanılan *at hırsızı* nitelemesine Türk edebiyatında rastlanmaktadır:

- [Kemal Tahir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemal_Tahir) (Dutlar Yetişmedi): *Seslenin bana şurdan bizim at hırsızı Çerkez oğlunu...*;[^226] (Göl İnsanları): *Çerkez olur da çalmasını bilmez mi? Çerkezler toptan at hırsızı olurlar, at da çalmadın mı sen?*;[^227] (Damağası 1977): *Dedimdi ben ama... At hırsızı Çerkez Memdali alçağının dostluğu buraya kadar...*[^228]
- [Reşat Nuri Güntekin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Re%C5%9Fat_Nuri_G%C3%BCntekin) (Değirmen): *Sarıpınar'ın dağ köylerinden birinde Çerkez Murat diye bir at hırsızı yaşardı.*[^229]
- [Mustafa Necati Sepetçioğlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Necati_Sepet%C3%A7io%C4%9Flu) (Cevahir ile Sadık Çavuşun Buğday Kamyonu): *Sen diyordun daha dün a be emmi; Çerkezlerden çıksa çıksa at hırsızı çıkar diyen sendin bre.*[^230]
- [Aziz Nesin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aziz_Nesin). *Oturdu yol ağzındaki Ulupınar yalağının taşına, derin düşüncelere daldı. “Düşmanlarımız, evet, evet düşmanlarımız Çerkes'in adını at hırsızına çıkarmışlar. Çerkes'in at çaldığı yalan, tövbe yalan... Çerkes at çalmaz da, ya atını çaldırır mı? Vay başıma!... Hangi kahpe dölü çaldı atımı... At değil küheylan... Akıtma'sına kurban olduğum... Tek ayağı sekili yanık al atım!... Çerkes Apti atını çaldırmış, derler de tefe-kor çalarlar. Ulan Çerkes kısmı atını çaldırır mı hey eşek Apti, hey Avanak Apti... Ulan, sen Çerkeslerin de adını batırdın. Nedir başıma gelen!... Ulan, at çalar diye yalan yere Çerkes'in adını çıkarmışlar, düşmanın gözü kör olsun... Şimdi de bu Çerkesler bir ata sahip olamıyor diye-kabilemizi rezil ettik...” Çerkes Apti ağlayacak gibi oldu, başını iki avucumun arasına almış, dirseklerini dizlerine dayamış acı acı düşünüyordu.*;[^231] (İt kuyruğu 1953): *Dedesi dersen, Çerkez eşrafından at hırsızı.*[^232]

## Kültür

### Giyim Kuşam

![Anapa Çerkes kıyafeti](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Sc%C3%A8nes%2C_paysages%2C_moeurs_et_costumes_du_Caucase_dessin%C3%A9s_d%27apr%C3%A9s_nature_par_le_prince_G._Gagarine.1.jpg/1280px-Sc%C3%A8nes%2C_paysages%2C_moeurs_et_costumes_du_Caucase_dessin%C3%A9s_d%27apr%C3%A9s_nature_par_le_prince_G._Gagarine.1.jpg)
*Anapa Çerkes kıyafeti (Grigoriy Gagarin, public-domain)*

![Soçi'deki yerel müzede sergilenen Çerkes kıyafetleri](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Adyghe_Sochi.jpg/1280px-Adyghe_Sochi.jpg)
*Soçi'deki yerel müzede sergilenen Çerkes kıyafetleri (Alexander V. Solomin, CC-BY-SA-3.0)*

![Natuhay Çerkes kıyafeti](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Sc%C3%A8nes%2C_paysages%2C_moeurs_et_costumes_du_Caucase_dessin%C3%A9s_d%27apr%C3%A9s_nature_par_le_prince_G._Gagarine.2.jpg/1280px-Sc%C3%A8nes%2C_paysages%2C_moeurs_et_costumes_du_Caucase_dessin%C3%A9s_d%27apr%C3%A9s_nature_par_le_prince_G._Gagarine.2.jpg)
*Natuhay Çerkes kıyafeti (Grigoriy Gagarin, public-domain)*

![geleneksel Çerkes kıyafetleri](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Cherkess7.jpg/1280px-Cherkess7.jpg)
*geleneksel Çerkes kıyafetleri (andy, public-domain)*

![Şapsığ Çerkesleri, Kfar Kama, İsrail](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Circassians_in_Israel.Jpg/1280px-Circassians_in_Israel.Jpg)
*Şapsığ Çerkesleri, Kfar Kama, İsrail (Andynapso, public-domain)*

![Kabardey Çerkes kıyafeti](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Sc%C3%A8nes%2C_paysages%2C_moeurs_et_costumes_du_Caucase_dessin%C3%A9s_d%27apr%C3%A9s_nature_par_le_prince_G._Gagarine.18.jpg/1280px-Sc%C3%A8nes%2C_paysages%2C_moeurs_et_costumes_du_Caucase_dessin%C3%A9s_d%27apr%C3%A9s_nature_par_le_prince_G._Gagarine.18.jpg)
*Kabardey Çerkes kıyafeti (Grigoriy Gagarin, public-domain)*

![Çerkes kaması (къамэ)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0e/Kindjal_dagger.jpg)
*Çerkes kaması (къамэ) (Andynapso, public-domain)*

Geleneksel kadın kıyafetleri çok çeşitli ve süslü olup bölgeye, kabileye, aileye ve sınıfa göre değişir. Ergenliğe adım atışından itibaren evlenene kadar kadınların giydiği [korse](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korse)/[sutyen](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCtyen) ya da *şohtan* keçi ya da kuzu derisinden işlenmiş [sahtiyan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahtiyan) denen ince ve yumuşak deriden yapılır ve bunlar biçim, malzeme, kullanım amacı, işlev ve yapılış biçimi yönünden Avrupa korselerinden ayrılır. Bey ve soylu kızları için kırmızı sahtiyan, özgür aileler için de kahverengi sahtiyandan dikilirdi. Şohtanlar gece gündüz giyilir ve yatarken ağaç ya da boynuzdan yapılma küçük çubukları çıkarılıp sabah kalkarken yerlerine takılırdı. Bu şohtan çubukları önden iki adet, arkadan ise sırt kemiklerine denk gelecek şekilde bir adet olurdu. Evlenip başka bir aileye giden kadınlar şohtanlarını çıkarıp birine verirlerdi, zira Çerkeslerde evli ya da dul kadınlar şohtan takmazlar. [Patiska](https://turkipedia.org/tr/wiki/Patiska) bezden dikilen [içlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C3%A7lik)/[fanila](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fanila) boyun kısmı alınmış, kolsuz ve diz üstüne uzanacak boyda olan bir iç giysisidir. İçliğin üstüne giyilen [entari](https://turkipedia.org/tr/wiki/Entari) kolları uzun ve uçları bolca olup [ipek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek), [atlas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atlas_%28kuma%C5%9F%29), [saten](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saten) ve [basma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basma) kumaştan dikilir ve en çok işlemeli ipek ve atlas kumaşlar seçilir ve kaftanla aynı renkte olmasına özen gösterilirdi. Entari üzerine giyilen ince belli ve vücudu saran [manto](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manto_%28giysi%29) uzun kollu ve kol uçları bölünmüş ve açılır olup düğme ve düğme ilikleri bulunurdu. Mantonun etekleri pileli ve serbest/dalgalanır, boyun yakası dik olup gümüş düğmelerle iliklenirdi. Manto üstüne boynu yakasız [kaftan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaftan) bel hizasında düğme ve iliklerle düğümlenirdi. Kaftanın kolu kısa olup dirseğe kadar erişmez, kollara yassı kaşık biçimli uzun bir kol eki eklenirdi. Kaftanın ense bölümü ve ön kısmı, eteğin açıldığı bölümler, kaftanın uç ve kol eki kısımlarının üzerleri işlemelidir. Kol eki ile kollarında da altın işlemeli yumuşak süsler bulunurdu. Kaftan üzerinde gümüş düğmelere uygun düşecek bir gümüş [kemer](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemer_%28giyim%29) bulunur, gümüş omuzluk/apolet takılırdı. Kaftanın ön kısmındaki gümüş çiviler bazen büyük olurdu. Gümüş kemer üzerindeki kösteğe/kancaya bağlı dörtgen, üçgen ya da silindir biçimli bir gümüş çanta da bulunurdu.[^233] Kadın [şapka](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eapka)ları değişik tiplerde olur. Bayramlık elbiseler daha çok ipek ve kadifeden yapılırdı. Kadın kıyafetlerinde geleneksel renkler olarak nadiren görülen mavi, yeşil ya da parlak tonlar yerine daha çok beyaz, kırmızı, siyah ve kahverengi görülür.

Geleneksel erkek kıyafetleri esas olarak geniş kollu çuha kaftan, gömlek, pantolon, ayakkabı ve [kalpak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalpak)tan oluşur. Kaftan üzerine bele takılı [kama](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kama) ve [kılıç](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1l%C4%B1%C3%A7) bulunurdu. Savaşçılar savaşırken ayakbağı olmaması için kısa kollu kaftan giyerlerdi. Sosyal sınıfına bağlı olarak erkek giyiminde renkler değişkenlik gösterir. Beyaz renk beyler tarafından kullanılırken, soylular kırmızı rengi, köylüler ise gri, kahverengi ve siyah rengi seçerlerdi.

### Müzik

#### Çalgı

Adığelerin çok değer verdiği ve hepsinin de çok severek dinlediği müzik aletleri Kamıl, Şıç'epşıne ve Pheç'iç'tir.[^234]

- [**Üflemeli çalgılar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nefesli_%C3%A7alg%C4%B1lar)
- **Kamıl** ya da **Çerkes flütü** veya **kavalı** (*къамыл*): çalan kişiye kavalcı/flütçü denir ve esas olarak, aynı adla anılan göl kamışı ([*Schoenoplectus lacustris*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Schoenoplectus_lacustris)*, Scirpus lacustris*) bitkisinin saplarından yapılırken, daha sonraları odundan ve metalden yapılıp, gümüş gibi değerli madenlerle de süslenmeye başlanmıştır. Karaçay kökenli Türkolog [Ufuk Tavkul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ufuk_Tavkul)'a göre Çerkesçedeki *kamıl* kelimesi [Ogur grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ogur_%C3%B6be%C4%9Fi)ndan [Ön Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96n_Bulgarlar)ın dili olan Kuban Bulgar Türkçesinde “kamış” anlamına gelen “kamıl” kelimesinden (LiR Türkçesi: *kamıl* ŞaZ Türkçesi *kamış*) geçmiştir.[^235][^236] Kamıl, Çerkeslerin en eski enstrümanı olup [toplayıcılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avc%C4%B1-toplay%C4%B1c%C4%B1) döneminden sonra gelen çobanlık döneminin ileri zamanlarında Adığe müzik yaşamına girmiştir. Geçmişte Adığe düğün eğlentilerindeki ana çalgılarından olan kamıl, 19. yüzyıldan sonra Pşıne adı verilen mızıka/akodeonun Çerkes yaşamına girmesinden sonra artık kullanılmamaktadır.[^237][^238]
- **Bjamiy**: Öküz boynuzundan yapılan bu aletin bir tarafı beyaz, bir tarafı siyah renktedir.[^239]

![Pşıne çalan Şapsığ, Kfar Kama, İsrail, 2009](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Circassian_men_Kfar_Kama.jpg/1280px-Circassian_men_Kfar_Kama.jpg)
*Pşıne çalan Şapsığ, Kfar Kama, İsrail, 2009 (Ron Almog from Israel (ישראל). user:RonAlmog from the Hebrew Wikipedia, CC-BY-2.0)*

- [**Vurmalı çalgılar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Perk%C3%BCsyon)
- [**Phaç’ıç**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pha%C3%A7%C4%B1%C3%A7): kürek biçiminde, [incir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ncir) ağacından yapılmış biri dar, yuvarlak bir sapla biten on iki plakadan oluşur. Bu plakalar sapın iki tarafına açılmış deliklerden geçirilen deri bir sicimle birbirine bağlanır. Bu alet, çalınırken sapından tutulur ve elin sert veya yumuşak hareketleriyle ritmik vuruşlar yapılır, oyunlara eşlik etmek için çalınır. Bugün hâlen düğünlerde kullanılmakta olan ayaklı bir tahtaya, daha küçük sopalarla vurularak ritim elde etmeye yarayan sistemden uyarlanarak elde edilmiş bir alettir.[^240]
- **Fiotırp** ya da **Çerkes davulu**: bükülerek birleştirilmiş tahta bir kasnağın (genelde kırmızı renktedir) üzerine keçi derisi geçirilerek yapılır. Abhazcada *adaul* («davul») adı kullanılır.[^241]
- [**Telli çalgı**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Telli_%C3%A7alg%C4%B1)**lar**
- [**Şıç’epşıne**](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ei%C3%A7ep%C5%9Fin) ya da **Çerkes kemanesi** (Batı *шыкӀэпщын, пхъэпщын*, [Kabardeyce](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyce) *шыкӀэпшынэ*, [Besleneyce](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besleney_leh%C3%A7esi) *шыкӀэпчынэ*): Adı «at kuyruğu pşıne» (*шы* «at», *кIэ* «kuyruk», *пшин(э)* «çalgı») anlamındadır. En eski hali ile iki, günümüzde dört telli olarak üretilen ve kullanılan yaylı bir çalgıdır.[^242]
- **Pşınetark'u**: [ıhlamur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ihlamur) ağacından yapılan 12-18 telli köşeli bir [arp](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arp)tır.[^243]
- **Phuante pşıne**: üzerinde yedi adet tel bulunan dört köşeli bir kutu şeklinde bir alettir.[^244]
- [**Apepşıne**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Apep%C5%9Fin)**/Epepşıne** ya da **Çerkes sazı**: alttan kesik armut biçimindeki gövdesi ince uzun bir sap şeklinde devam ederek helezon bir kıvrımla sona eren, üzerinde at kılından dört tel bulunan bir sazdır. Oturarak çalınan bu çalgı, boynu yukarı gelecek şekilde tutulur ve gövde sağ bacağa dayanır.[^245]
- [**Tuşlu çalgılar**](https://turkipedia.org/tr/wiki/Klavyeli_%C3%A7alg%C4%B1lar)
- [**Pşıne**](https://turkipedia.org/tr/wiki/P%C5%9Fine) ya da **Çerkes mızıkası** (*пщын, пшынэ*): Çerkesçede esas olarak «çalgı» anlamındadır ve günümüzün [akordeon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akordeon)una benzer olup, onun temelini oluşturan, klavye sistemli akordeondan farklı olarak, tuşlu bir alettir. Diğer otantik çalgılardan çok sonraları Çerkes müziğine katılmış olmakla birlikte, bugün Çerkes halk müziğinde mızıkanın yanı sıra akordeon ve [garmon](https://turkipedia.org/tr/wiki/Garmon) da yaygın olarak kullanılmaktadır.[^246]

#### Şarkı

Şarkılar (vered/орэд) konularına göre şöyle ayrılır: kahramanlık, tarihî, dinî, hissî, ağıt, saban sürme, hasat, düğün, dans ve diğerleri.[^247][^248] Çerkes halk şarkıları temelde insan sesiyle şekillenir ve ezgiye çok seslilik hâkimdir.[^249] Çerkeslerde halk yaşamının sözlü efsaneler yoluyla sonraki kuşaklara aktarılmasında köy köy, meclis meclis dolaşan geguak'o/ceguak'o adındaki çok sesli koro ile birlikte yaylı ve telli çalgılar kullanan profesyonel müzik topluluklarının katkısı çok büyük olmuştur.[^250]

#### Dans

![Dünyaca ünlü Çerkes dans topluluğu "Nalmes"](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cd/Nalmes_Tlaparukh.jpg)
*Dünyaca ünlü Çerkes dans topluluğu "Nalmes" (Богупс, CC-BY-SA-3.0)*

![Kafe (къафэ)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/02/Qafa.png)
*Kafe (къафэ) (Producer, CC-BY-SA-3.0)*

Türkiye Çerkeslerinde esas olarak dört ana dans görülür: wuic, kafe, tleperıfe ve şeşen.[^251] Çerkes diasporasının toplu halde yaşadığı Türkiye, Suriye ve Ürdün'de orijinal adını korumuş, ama tarihi vatan olan Kafkasya'da tamamen unutulmuş (ya da bilinmeyen) danslar vardır: *şeşen* dansı en yaygın hızlı dans, *kaşo bğunc* yan dans, *kaşo phenc* ters dans, *şıreç kaşo* üç kişilik dans ...[^252]

- **Wuic** (*удж*): yavaş danstır ve çeşitleri (*нысашаудж, турыту удж, удж хеш, удж пух, удж хурай*) bulunur.[^253] Kafkasya'da *нэхущ удж, щыблэ удж* türleri bulunur.
- **Kafe** (*къафэ*): orta danstır ve çeşitleri (*кафа чех, кафа куанша, кафак*) bulunur.[^254]
- **Tleperıfe** ya da **Leperuj** (Doğu *лъэпэрыфэ* Batı *лъэпэрышъо, лъэпэрисэ*): parmak uçlarında hızlı danstır ve daha çok Abzah, Şapsığ ile Ubıh ve Abazalar (Rusların Abhaz ve Abazin olarak ayırdıkları halka Türkiye'de ayırt edilmeksizin Abaza denir) arasında yaygındır.[^255]

![Lezginka (Şeyh Şamil) oynayan Kabardey Çerkesi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a7/Caucasian_dancer_Alexander_Dzusov.jpg)
*Lezginka (Şeyh Şamil) oynayan Kabardey Çerkesi (Ragim West at Rusça Vikipedi, public-domain)*

- **Şeşen** (*шешен, шыжэн*) ya da **mezdegu** (мэздэгу Kuzey Osetya Kabartey bölgesi «[Mozdok](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mozdok_rayonu)»): hızlı danstır ve [lezginka](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lezginka) (ya da Türkiye'de bilinen adıyla: Şeyh Şamil) dansına benzer.[^256] Türkiye Çerkesleri arasındaki en popüler beş danstan biri olup oldukça yaygındır. Türkiye'de şeşen dansının en çok popüler olduğu yerler, çoğunlukla [Kabardeyler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyler)in (Hajret ya da Kuban Kabardeyleri) yoğun olarak bulundukları yörelerdir. Adının farklı etimoloji denemeleri bulunsa da en yaygın ve kabul göreni Şeşen adının Çerkeslerin [Çeçenler](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87e%C3%A7enler)e verdiği addan geldiği yönündedir. Kafkasya'da bilinmeyen bu dans yalnızca diasporada yapılmaktadır ve diaspora Adığeleri yakın temasta oldukları Çeçenlerle aynı ad (Çerkes) altında buluşurlar. Dans bir kız ve erkek tarafından değişik melodiler eşliğinde icra edilir. Esas olarak Çeçen ve Adığe danslarında görülen hareketlerin bir karışımıdır. Bir başka deyişle Adığelerin yaptığı Şeşen dansı Çeçenlerin (özellikle de Dağlı Çeçenler: Binoy ve Şatoy Çeçenlerinin) yaptığı Şeyh Şamil dansının Çerkesleştirilmiş taklitidir. Erkeklerin hareketleri oldukça keskin ve coşkulu olup el ve ayak pozisyonları, erkeğin Çeçen dans tipini icra etiğine kuşku bırakmayacak biçimdedir ve kızın ise ahenk ve azametle yaptığı dans hareketleri Adığe kültürüne özgü dans adımlarına uygundur. Adığelere ait olmayan farklı özellik ise sadece eller olup biri baş üzerine kaldırılır. Çeçenlerin etnik algılaması açısından Adığelerin Çeçen dansında, Çeçen özellikleri daha çok dansın genel duygusal yapısında ve erkeklerde gövdenin belden yukarı kısmının hareketlerinde, özellikle de ellerin esnekliğinde belirgindir. Çerkesler somut bir Çeçen dansını değil, öteki kültürden olanların öncelikle dikkatini çeken sert hareketler, el parmaklarının birbirinden aralı olması, omuzların sırayla yukarı kaldırılması vb. özellikleri, yani bir Çeçen 'dans tipini' taklit ederler. Şeşen dansında gövdenin üst kısmının hareketleri, tek anlamda Çeçen tarzındadır ama ayakların pozisyonu ve hareketleri açıkça Çerkes (Adığe) tarzındadır. Dansın kompozisyon yapısında da Çerkes ruhu daha fazladır, çünkü geleneksel Çeçen kültüründe çifti yöneten sadece erkektir ve dansı bitirme inisiyatifi de ona aittir. Üstelik Çeçenlerde bir dans sırasında çiftteki dansçılar kesinlikle değişmezler.[^257]

### Mutfak

#### Yemek

Çerkes yemekleri (*шхынхэр*) daha çok et ve süt ürünlerine dayanır, sebzeye itibar etmezler. Çerkesler ekmeği (хьэлыгъу haluğ ekmek) az kullanırlar.[^258] Çerkesleri/Adığeleri tanıtan yemekler *şıpsı-p’aste* (щыпс-пӀастэ; soslu et suyu ve kaçamak) ile *şelame-halıjo*’dur (щэлэмэ-хьалыжъо; yağda kızartılmış ve içi peynirle doldurulmuş ince börek).[^259] Adiğelerin geleneksel yemekleri et, tahıl ve süt yemeklerinden oluşur.[^260] Çerkeslerde yemeğe başlamadan, sofra büyüğünün bir konuşma (dua) yapması adettir.[^261]

![Hal'vaz (sağ) ile Mat'za (sol), Şapsığlar, Kfar Kama, İsrail, 2012](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Circassian_Cuisine_P1150712.JPG/1280px-Circassian_Cuisine_P1150712.JPG)
*Hal'vaz (sağ) ile Mat'za (sol), Şapsığlar, Kfar Kama, İsrail, 2012 (Deror\_avi, CC-BY-SA-3.0)*

**Tahıl yemekleri** (*лэжьыгъэхэкӀ шхынхэр*): [Çerkes tavuğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_tavu%C4%9Fu) ya da şipsi (şıpsı *щыпс*): çoğu cevizden bulamayanlar yağda kavrulmuş undan ve bazıları da süt ilave ederek yaparlar. Şipsi daima pasta ile yenir.[^262] Pasta yemeğin “ekmek” olarak adlandırılabilecek kısmı iken, şıpsi da soslu kısımdır. Dövülmüş dana etinden yapılma şıps Bjeduğlar, kaymakla donatılmış beyaz renkli tavuk şıpsı Kabardeyler, içine dövülmüş çeviz katılan şıps Şapsığlar, sütlü hindi ile et suyu karışımı şıps Türkiye'deki Abzehler, içine dana ya da koyun eti doğranmış lıts'uk'u şıps Çemguylar arasında yaygındır.[^263] Çerkes pastası ya da pasta: [akdarı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akdar%C4%B1_%28yemek%29), [mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_%28bitki%29) ya da [buğday](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bu%C4%9Fday) unundan pişirilen ve ekmek yerine kullanılan lâpa.[^264] Türk mutfağındaki [kaçamak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7amak_%28yemek%29) gibidir. Pasta kelimesi Latince kökenli olup hamur demektir.[^265] Mamrıse: bir tür Çerkes kaçamağıdır. Pasta gibidir. Arap ülkelerinde yaşayan bazı Adiğeler pirinç kaçamağı yaparlar.[^266] Çerkes böreği ya da haluj: üçgen şeklinde yağda kızartılmış peynirli puf böreğidir.[^267] Kaynamış sütle, sıcak/ılık sütle, peynir suyu ile ya da sadece sıcak suyla yoğrulan una ufalanmış peynir konmuş biçimini K'emguylar, kızartılmış ve dövülmüş biber konmuşunu Bjeduğlar, doğranmış taze soğan ve maydanoz konmuşunu da Türkiye'deki bazı Adiğeler yaparlar.[^268] Thurıje halıjo, tavada tereyağı içinde kızartılmış börek.[^269] Tebe halıjo ya da goşe halıjo, tava içinde közde pişirilmiş börek.[^270] Haku halıjo (*хьаку хьалыжъо*), fırında pişirilmiş bir börek çeşidi.[^271] Halıjojıye, suda pişirilmiş peynirli börek; suda pişirilmiş börek.[^272] Çerkes mantısı (Batı *psıhaluj* «su haluju»; Doğu *psıhalıwe* *псы хьэлыуэ*): yarımay şeklinde hazırlanan [mantı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mant%C4%B1) türüdür. Metaz, buğday unundan içine peynir konan ve suda pişirilen küçük ama kalınca börek. Şapsığlar buna “psıjo halıjo” derler. Şapsığ metaz'ı, içine peynir, dövülmüş soslu ceviz, vs konur, portakal iriliğinde mısır unundan hazırlanır ve suda pişirilir.[^273] Guıvbat, börek çeşidi, buğday unu, süt ve yağ ile birlikte yoğurulur, içine peynir konur ve ekmek fırınında pişirilir.[^274] Çerkes simidi ya da halvane, halguane. Seku: [Düzce](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%BCzce)'de, özellikle de Haç'emzıy köyü K'emguyları tarafından yapılan bir darı yemeğidir.[^275] Hatık darı, mısır veya buğday unundan kaynar süt ile yoğrulmuş (çörek büyüklüğünden yumruk büyüklüğüne kadar) ufak parçacıkların fırında pişirilmesi ile yapılan bir tür çörek. Yoğrulduğu unun yapıldığı tahılın adına bağlı çeşitleri bulunur: mısır hatığı.[^276]

**Et yemekleri** (*лыхэкӀ шхынхэр*): [et](https://turkipedia.org/tr/wiki/Et), [Çerkes mutfağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_mutfa%C4%9F%C4%B1)nda geniş bir yer tutar.[^277] Eskiçağlarda Adığeler [büyükbaş hayvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1%C4%9F%C4%B1rlar)lar, [küçükbaş hayvan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BC%C3%A7%C3%BCkba%C5%9F_hayvan)lar ve [domuz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Domuz) beslerlerdi.[^278] En çok tutulan etler [koyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koyun) (özellikle de kuzu) etidir. Kümes hayvanları arasında, en çok [tavuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tavuk) ve [hindi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hindi) eti tercih edilirdi.[^279] [Sucuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sucuk): dövülüp doğranmış et bağırsağa doldurulur, fırında ya da bacalara asılarak kurutulur.[^280] Corme: temizlenen [işkembe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0%C5%9Fkembe), bağırsak ve süt birlikte karıştırılır, ince bağırsaklara doldurulup bağlanır ve ocaklarda kurutulur. Yeneceği zaman tavada pişirilir.[^281] Thamç'eğunıb: karaciğer süt içine doğranır, içine bir miktar kemiksiz et konur, kalın ya da ince bağırsaklara doldurulur ve suda pişirilir.[^282] Lepsı: haşlanmış taze et suyu yemeği.[^283]

**Süt yemekleri** (*гъэщхэкӀ шхынхэр*): Adiğe yiyecekleri içinde üçüncü sırayı oluşturur. [Süt](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCt) değişik biçimlerde üretilerek değerlendirilir: [krema](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krema), [kaymak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaymak), taze [tereyağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tereya%C4%9F%C4%B1), kaynatılmış tereyağı, [yoğurt](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yo%C4%9Furt), peynir.[^284] Süt katılan değişik yiyecek ve katıklar olarak, süt, Kalmuk çayına katıldığı gibi, pirinç ve akdarı çorbası/fıgu hanthups, hagulıjo, mısır çorbası/natrıfıps ve cençıps/fasulye yemeği içine de katılır. Seku, [sütlaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCtla%C3%A7)/şedes, pirinç lapası/pıncğapts'e ve fabe, su katılmadan sırf sütle yapılır. Hamur suyu ve hamur kabartması da sütle gerçekleştirilir.[^285] Süt ile halıjuap'e, şelame, mık'umıpş ve zetépşşıç' yoğurulur, mecac ve hatık kaynar süt ile yapılır. Şep'aste/sütlü kaçamak farklı bir yiyecek olup, bazen kaynamış sütlü kaçamak/şejo şep'aste yapılır.[^286] [Peynir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Peynir) türleri arasında sepet peyniri/metekuaye ve şirdenli peynir/tletekuaye[^287] sayılsa da Türkiye'de adı çok duyulanı Çerkes peyniri (*Adiğe kueyey*)[^288] denendir. Sofradan eksik edilmeyen yoğurt, özellikle öğle yemeğinde sıcak kaçamak ve etli yemeklerin üzerine tüketilir. Yoğurt yemeklerde de kullanılır. Yumurta [çılbır](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C4%B1lb%C4%B1r)ı, suda pişirilmiş ya da karıştırılıp tavada kızartılmış olan yumurta doğranıp yoğurdun üzerine konur ve karıştırılır. Cençtur, yoğurt ve kremaya pişmiş fasulye katılır. Kabtur, pişmiş kabak yoğurt-krema karışımına doğranır.[^289] Kundısıv, sütlü içeceklerden olup acılaşmış, turşu tadını almış peynir suyu kaynatılarak içine ekşimemiş süt konarak tüketilir.[^290]

**İçecekler** (*шъонхэр*): Alkollü içkiler arasında yer alan [şarap](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Earap) tüketilen içeceklerin başında gelir ve konuk ve düğün/şölen sofralarından eksik olmazdı. Sofraya konan şarabı konuklar tek kâseden sırayla içerlerdi. Darı, mısır ve baldan yapılan baksime (ya da maksime) az alköllü bir içecektir, alkolsüz olarak da boza yaygın şekilde imal edilir. Kabardeyler arasında içilen ve baskımeye benzeyen fakat ondan daha sert olan, darı ya da mısır unundan yapılan meremjıy.[^291] [Çay](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ay_%28i%C3%A7ecek%29) Türkiye'de bugün herkesçe yapılan biçimde olsa da, Kafkasya'da geleneksel olarak [Kafkas ormangülü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rhododendron_caucasicum) (*Rhododendron caucasicum*) adı verilen bir [ormangülü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orman_g%C3%BCl%C3%BC) türünden yapılırdı. [Kalmuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuklar)dan alınıp bütün Kuzey Kafkasya kültürüne aktarılan ve benimsenen [Kalmuk çayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuk_%C3%A7ay%C4%B1) Adığe kahvaltılarının vazgeçilmezi olmuştur. Kalmuk çayı esasen [Tibet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet)'e kadar uzanan Orta Asya halklarınca yaygın tüketilen sütlü ve terayağlı bir çaydır. Besleneyler [kuşburnu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C5%9Fburnu) dalının uç sürgünü, Hatkoylar ve diğerleri [labada](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rumex) (şş'orey/kuzu kulağı *шӀорэй* ya da lebevıts/efelik, Çemguylar vılevıts derler) türlerinin tohumunu ya da dadıv denen bir bitki türünü kaynatarak suyunu süzerler ve içine süt, tereyağı ve tuz ile karabiber koyarak kabardıktan sonra kahvaltıda tüketirler.[^292][^293]

#### Öğün

Aile içi sofra, pek çok kültürde olduğu gibi Çerkeslerde de [kahvaltı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kahvalt%C4%B1), [öğle yemeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96%C4%9Fle_yeme%C4%9Fi) ve [akşam yemeği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ak%C5%9Fam_yeme%C4%9Fi) olmak üzere 3 ana [öğün](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96%C4%9F%C3%BCn) olarak kurulur.

Sabah kalvaltısında geleneksel olarak, [Kalmuk çayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuk_%C3%A7ay%C4%B1) ve [kaymak](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaymak); ilkbahar sonu ile yazın taze peynir, sonbaharda isli peynir, kışın ve ilkbaharda kuru peynir, taze kaymak ve yeni dövülmüş tereyağı sofrada yer alırdı.[^294] Kalmuk çayına eşlik eden tahıl ürünleri arasında yağda kızartılmış ince börek olan sıcak şelame/şeleme fabe, yağda kızartılmış sade börek olan thurıje haluj, fırınlanmış pide olan haku haluj, sütle yoğurulmuş ama kabartılmamış buğday hamuru içine peynir konup fırınlanan guvıvbat, kabartılmamış/mayasız ekmek, kabartılmış/mayalanmış ekmek, undan yapılma thurıje/börek çeşidi (ki hamur ince sürülür, sarılır, ikinci kez sürülür; çüvende pişirilir, katlarına ayrılmaya ve parçalanmaya uygun) olan zetepşş'ıç', yağ, yumurta ve un karıştrılıp yağda kızartılan thujevıt gibi daha çok buğday unundan yapılanlar tercih edilse de, mısır unundan yapılan ve tavada pişirilen mecac ile akdarı ya da mısır unundan yapılan hatık gibi buğday dışı tahıl ürünleri de bazen sofraya konabilir.[^295]

## Dil ve edebiyat

![Kuzeybatı Kafkas dilleri (Абазэ-Адыгэбзэхэр): Abaza dilleri (абазэбзэхэр) ile Adığe dilleri (адыгэбзэхэр)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/dc/Adyghe-Abazian_Language.jpg)
*Kuzeybatı Kafkas dilleri (Абазэ-Адыгэбзэхэр): Abaza dilleri (абазэбзэхэр) ile Adığe dilleri (адыгэбзэхэр) (Богупс, CC-BY-3.0)*

![Nart destanlarının kahramanı Sosruko (Batı Саусырыкъо Doğu Сосрыкъуэ)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6f/SAWSROUQA.jpg)
*Nart destanlarının kahramanı Sosruko (Batı Саусырыкъо Doğu Сосрыкъуэ) (Hadaghath Askar, public-domain)*

[Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi) 1660'lı yıllarda gezip gördüğü Çerkes topraklarında konuşulan [Çerkesçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_dilleri)yi "yüz kırk yedi lisanın hepsini gayet güzel yazdım ama bu Çerkes lisanı gibi [saksağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Saksa%C4%9Fan) sadalı lisanı yazamadım" demiştir.[^296]

Rusya'da 1920 sonrasında üç lehçede ([Doğu Çerkesçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardeyce)nden Kabardey ile [Batı Çerkesçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adigece)nden Çemguy ve Şapsığ) yazılan dört bölgesel edebiyat (Kabardey, Şerces, Adigey ve Şapsığ) doğmuştur. Bu dört edebiyattan ikisi, yani Kabardey ve Şerces bölgesel edebiyatları (bazı önemsiz kelimeler dışında) Kabardey edebî dilini benimsemiştir. Bu dört edebiyat 1945 yılına değin sürmüş, aynı yıl Şapsığların özerkliğine son verilmesi ile birlikte, Şapsığ edebiyatı ve yazılı yaşamı da son bulmuş, geriye sadece iki edebiyat dili (Kabardey ve Adigey) ve üç bölgesel edebiyat kalmıştır: Kabardey, Şerces (Çerkes) ve Adigey.[^297] Adığe edebiyatının sözlü ürünleri Abhaz ve Abaza dili ürünlerinden daha süslü ve duygulu olan anlatımlarıyla farklılaşır.[^298]

14 Mart 1853 tarihinde Abzehlerden Vımar/Wumar Bırsey (*Бырсэй Умар, Бэрсей Умар*, Rusça: *diller arası bağlantı|Умар Хапхалович Берсей|ru* 1807-1870) tarafından [Tiflis](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tiflis)'te ilk Adığe alfabesinin ve Adığece Sözlüğün (*Адыгэбзэ псэлъалъэр*) yayımlandığı günün anısına her yıl Çerkesler tarafından 14 Mart [Çerkes Dili Günü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Dili_G%C3%BCn%C3%BC) ya da Adığe Dili Günü/ Adığece Günü olarak kutlanmaktadır.[^299][^300][^301][^302]

Eskiden [Ubıhça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1h%C3%A7a) konuşmuş olan [Ubıhlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ub%C4%B1hlar)ın da anadili haline haline gelen Çerkesçe, [Çerkes Ermenileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesya_Ermenileri) ile [Çerkes Rumları](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesya_Rumlar%C4%B1) (Urımlar) tarafından konuşulduğu gibi,[^303][^304] Karaçay, Balkar ve Abazalar (Abazin) arasında da konuşulabilmektedir.[^305]

Sözlü edebiyatın başlıca türleri [şarkı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eark%C4%B1)lar ve [türkü](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk%C3%BC)ler ile [bilmece](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bilmece), [atasözü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atas%C3%B6z%C3%BC), [masal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Masal), [öykü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hik%C3%A2ye), [tekerleme](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekerleme), vb'dir.[^306] Anlatımlarda sık sık [mecaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mecaz)a başvurulur.[^307] Sözlü ürünler içinde en geniş yeri tutan ve birçok öğesi eski Grek destanlarını hatırlatan [Nart destanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nart_destanlar%C4%B1) ya da Nartlar 1946-1968 yılları arasında derlenen ve biriktirilen 705'tekstin bir araya getirilmesiyle 1968-1971 yılları arasında Maykop'ta yayımlanmıştır. Destan yeni derlemelerle 8 cilde ulaşmıştır. Destan 31 bölüme ayrılmaktadır. Her bir bölüm ayrı bir Nart kahramanını yaşamına ayrılmaktadır.[^308] Yaklaşık üç asırlık [Koç'as](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ko%C3%A7%27as) destanı daha çok Batı Çerkeslerinde görülür.

### Şapsığya Çerkes edebiyatı

[Şapsığ Ulusal Rayonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9F_Ulusal_rayonu) (1924-1945) Çerkeslerinin edebiyatı [Şapsığlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar)ın özerkliğinin 1945 yılında [Stalin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Josef_Stalin) tarafından kaldırılmasına kadar sürmüştür. Özerkliğin sürdüğü 21 yıl boyunca oluşturulan çalışmalar hakkında bir bilgi yoktur. Burada yazılı kullanımdan çıkartılan [Şapsığca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9F_leh%C3%A7esi) Osmanlı Çerkes diyasporasında Kabardeycenin yoğun olarak konuşulduğu yerler dışında ibadet dili olarak kullanılmaya devam etmiş 1906'da İstanbul'da yayımlanan [Adıgece Mevlid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adigece_Mevlid) (Адыгэ Мэулыд) Şapsığ lehçesiyle kaleme alınmıştır. 19. yüzyılda (tahminen 1820'li yıllarda) ilk Adiğe alfabesi bir Şapsığ aydını olan Şeretlıko Netavko Hace (*ШэрэлӀыкъо НэтӀаукъо Хьаджэ*) tarafından hazırlanmıştır.[^309]

### Adigey Çerkes edebiyatı

[Adigey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adige_Cumhuriyeti) Cumhuriyetindeki Çerkeslerin (Rusça resmî adları: Adigeylerin) edebiyatının temelini düz yazı ustası [Ç’eraşe Tembot](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%E2%80%99era%C5%9Fe_Tembot) atmıştır. Ancak, günümüzde şiir de gelişmiştir. Adigey Çerkes edebiyatı [Çemguylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87emguylar)ın lehçesi esas alınarak yazılmakta ve geliştirilmektedir. Son zamanlarda Adıgey şiirinin gelişmesinde Meşbaşe İshak'ın etkisi yadsınamaz. Meşbaşe, romanda da aynı ustalığı göstermiştir. Nartolog ([Nart destanları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nart_destanlar%C4%B1) uzmanı) oluşunun yanı sıra, usta bir şair olan Hadağatle Asker'in şiirleri de Adıgey şiir sanatında önemli bir yer almaktadır. Meşbaşe İshak'ın ardından Kuyeko Nalby ve daha yüzlerce yazar, şair ve araştırmacı yetişmiştir.[^310]

### Karaçay-Çerkes Çerkes edebiyatı

[Karaçay-Çerkesya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kara%C3%A7ay-%C3%87erkesya) Cumhuriyetindeki Çerkeslerin (Rusça resmî adları: Şercesler/Çerkeslerin) düz yazı ve tiyatro yapıtları, 19. yüzyıl sonu ile 1920-30'lı yıllarda dikkat çekmeye başlamıştır. Abuk Halit, Dışe'c Muhammed, Temir Salih, Vokthuta Abdullah, Gueşoko Husin gibi yazarlar, Şerces edebiyatının temelini atmışlardır. Şerces edebiyatında, Hanfen Alim ile lirizm belirginleşmeye başlamıştır. Sonraki yıllarda Abıt'e H., Nehuş M., Şave E., Dığuıj K. gibi genç şairler görülür.[^311]

### Kabardey-Balkar Çerkes edebiyatı

![Kabardey tarihçi, filolog, şair Şora Nogmov (Нэгумэ Шорэ Бэчмырзэ)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/86/KBR-Nogmov.jpg)
*Kabardey tarihçi, filolog, şair Şora Nogmov (Нэгумэ Шорэ Бэчмырзэ) (public-domain)*

[Kabardey-Balkar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kabardino-Balkarya) Cumhuriyetindeki Çerkeslerin (Rusça resmî adları: Kabardeylerin) ilk yazarı tarihçi Negume Beçmırza ve ilk eser de onun *Adıge Yi Thıda* (Adıge Ulusunun Tarihi) adlı çalışmasıdır. Negume ayrıca biri Kiril (1840), diğeri Arap-İran harfli (1843) iki el yazması ilk Kabardey alfabesini hazırlayan kişidir.[^312] Aynı dönemin bir diğer önemli yazarı da, “kalemby” mahlası ile yazan K'aşe Adelceri'dir. 1920 sonrasının iki önemli yazarı, Türkiye'de eğitim görüp dönen ve “Şiirin Büyük Ustası” olarak da anılan Şocentsıuk Ali (1900-1942) ile ünlü derlemeci ve fabl yazarı Paş'e Beçmırza'dır. (1854-1936) Bu klasik şairleri izleyen K'işşokue Alim, K'uaşş Bet'al, Şortan Askerbiy, Thagazit Zuber, Akhsıra Zalimkhan, Tevune Haçim, Nalo Zavuır, Nalo Ahmethan Kabardey edebiyatının temel taşları olmuşlardır.[^313] Türkçeden kelime alan Anadolu Kabartay lehçesi ile Rusçadan kelime alan Kafkasya Kabartay lehçesi birbirinden leksik düzeyde farklılaşmaktadır.[^314]

## Din

### Çerkes Paganizmi

Semavi dinlerle tanışmadan önce Çerkesler geleneksel dinine inanıyordu. Bu dinin temeli baş tanrı Thaşho'ya[^315] (Тхьэшхо; "Büyük Tanrı") ibadettir.[^316][^317] Bazı kişiler bu dini politeistik bazıları ise monoteistik olarak sınıflandırmıştır. Thaşho'nun "herkesin ihtiyaç duyduğu, ama kimseye ihtiyaç duymayan", "yoktan var eden, çoğaltan", "evrenin döngüsüne izin veren" gibi sıfatları vardır.[^318]

Tüm varlıklar öz olarak birdir ve sonsuz bir döngünün parçasıdır; sadece yaratıcı olan Thaşho bu döngüden etkilenmez. Thaşho'ya "Güzel Tanrı, biz zavallılar sana dua ediyoruz" şeklinde dua edilirdi.[^319] Bunun yanında Thaşho'nun emrindeki daha alt tanrılar da vardır.[^320] Dünyanın başlangıcı büyük boşluğun veya evrenin (Хы) oluşumu ile ilişkilidir. Thaşho evreni ve düzeni yaratmıştır, daha sonrası kendiliğinden gelişmiştir. Çerkes dininin sembolü T sembolüdür.[^321]

Çerkesya'yı gezen Leonti Lyulye'ye göre Çerkes inancında Ruhlar öldükten sonra dünyada yaptıkları işlere göre ödüllendirilirlerdi. Bu nedenle, insanın dünyevi varoluşunun amacı ruhun mükemmelliğidir. Önemli bir unsur, ataların ruhuydu.[^322] Ataların ruhları anma gerektirir: cenaze şölenleri düzenlenir ve ölü ruhların anılması için kurban veya anma yemeği hazırlıkları uygulanır ve dağıtılır.[^323]

Antik dönemde Çerkesler ve Yunanlar arasında ticaret ilişkileri vardı. Çerkes orman tanrısı Mezıtha ve Yunan orman tanrısı [Pan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pan_%28mitoloji%29) aşağı yukarı aynı kişidir. Çerkes Arı tanrıçası Merisse'nin ismi Yunanca "Arı" demektir. Yunan ve Çerkes inanışları arasında başka benzerlikler de bulunabilir: Antik Yunan mitolojisinde Çerkesya göndermeleri vardır ([Prometheus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Prometheus)'un [Elbruz Dağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elbruz_Da%C4%9F%C4%B1)'na zincirlenmesi[^324] gibi). Bu mitolojinin Çerkesya kökenli olduğunu iddia edenler de olmuştur.

E. Spencer Çerkeslerin geleneksel dinini şöyle tanımlamıştı:

“Batı Kafkasya halkının inancındaki ana ilkeler şunlardır: Yüce ve kudretli olan tek Tanrı'ya olan inanç. Ruhun ölümsüz olduğuna ve ölümden sonra atalarının yaşadığı başka bir dünyaya aktarılacağına inanıyorlar. Muhammed'in dinine inananlar gibi onlar da Tanrı'yı görünür herhangi bir biçimde temsil etmiyorlar, ancak onu, ruhu evrene dağılmış olan her şeyin yaratıcısı olarak tanımlıyorlar. Tek ebedi Tanrı'ya ek olarak, Tanrı'nın kendi kontrolü için çok önemsiz olduğunu düşündüğü bazı konularda yetki devrettiği birçok alt ruhların varlığına inanırlar. Bu alt tanrılardan bazıları, şefaatçi olarak tapınılan özel bir sembol olarak tezahür eder. Bu noktada sıkı bir araştırma yaptım ve tüm bilgi verenlerin bu görüşe katıldığını gördüm. Bu, Çerkesleri uzun yıllardır tanıyan birkaç Rus subaydan daha önce duyduklarımı doğruladı. Bu ibadet, katı bir Protestan ve katı bir Müslüman gibi katı bir ibadet olarak değerlendirilmelidir.”

Çerkeslerde ölüleri yüksek yerlere gömme geleneği vardı, 1427 yılında Çerkes topraklarından geçen Alman seyyah [Johannes Schiltberger](https://turkipedia.org/tr/wiki/Johannes_Schiltberger) şunları yazmıştır:[^325]

“Onların (Çerkeslerin) yıldırım çarpması sonucu ölenleri tabuta koymak ve tabutu uzun bir ağaca asmak gibi bir adetleri vardır. Bundan sonra komşular yanlarında yiyecek ve içecek getirerek gelirler, dans etmeye, eğlenmeye, öküz ve koç kesmeye, etin çoğunu fakirlere dağıtmaya başlarlar. Bunu üç gün boyunca yaparlar ve cesetler tamamen çürüyene kadar her yıl aynı şeyi tekrarlarlar, yıldırım çarpan kişinin bir aziz olduğunu düşünürler.”

Türk seyyah [Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi) şunları yazmıştır:[^326][^327]

“Hikâye anlatıcıları çeşitli ayinler yaptıktan sonra insanları ölen kişinin başucuna toplarlar. Bu şaşırtıcı ve nadir bir manzaradır. Daha sonra merhum kişiyi dağlarda büyük bir ağacın dalları üzerine özel bir tabuta koyarlar.”

Orta Çağ Mısır'ının Çerkes Memlük hükümdarı [Sultan Berkuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berkuk) da başlangıçta halkının geleneğine uygun olarak gömüldü; cesedinin bulunduğu tabut, Çerkes cemaati tarafından caminin tavanına asıldı.[^328]

### Musevilik

8. yüzyılda Çerkesya'da yaklaşık 20 bin [Yahudi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yahudiler)'nin iskân edilmesi ve [Hazar Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hazar_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1) ile kurulan ilişkiler sonucunda az da olsa bazı Çerkesler Museviliğe geçmiştir.[^329][^330][^331] Pek çok prens ve soylu Museviliği kabul etse de halktan sadece 59 Çerkes Museviliğe geçmişti.[^332][^333] Çerkesya'da Musevilik sonunda yerini [Hıristiyanlığa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hristiyanl%C4%B1k) bıraktı.[^334]

### Hristiyanlık

#### Ortodoks

Hristiyan geleneğine göre, Hristiyanlık MS 55 yılında [Havari Andreas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Andreas)'ın seyahatleri ve vaazlarıyla Çerkesya'ya geldi.[^335][^336] Seküler kaynaklar ise Hristiyanlığın ilk olarak [Bizans](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bizans_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve [Gürcü](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCrc%C3%BCler) etkisi ile MS 3. ve 5. yüzyıllar arasında Çerkesya'ya yayıldığını gösteriyor.[^337][^338][^339]

İsa Mesih, merkezî Tanrı olmak yerine, Çerkes Tanrılar panteonuna eklenmişti. Baş Tanrı hala Thaşho idi. Hristiyanlığın Çerkes inancına en büyük etkisi, Tanrı'nın fiziksel olarak [ikonlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kona) (Тхьэнапэ) ile temsil edilmesiydi. Bunlardan bazıları, [Tanrı'nın annesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meryem) (Тхьэнанэ) ve Kutsal Ruh (тхьэм и псэ) idi. Çerkesler Hristiyan dinine "Çelehstan" ya da "Çiristan", [Noel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Noel)'e "Hurome", [Paskalya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paskalya)'ya "Utıj", rahiplere "Şogen" Papazlara "Şekhnik" adını verirlerdi. Ayin ve dualar Yunanca yapılıyordu.[^340]

Johannes Schiltberger şunları yazmıştır:[^341]

“Çerkeslerin topraklarında Yunan inancına inanan Hıristiyanlar yaşamaktadır. Yunan inancına göre dua ederler ve Tanrı'ya Yass (Alan) ve Zih yani Çerkes dillerinde dua ederler”

Çerkesler için, tüm Hristiyan öğretilerindeki en önemli ve çekici kişilik [Aziz Yorgi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yorgi)'nin (Аушыджэр) kişiliğiydi. [Zihya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zihya) (Çerkesya) [Ortodoks](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Ortodoks_Kilisesi) dünyasında bir konuma sahipti. Çerkesya'nın Sinopoli, Phanagoria, Nikopsia ve Tmutarakan'da dört eski piskoposluk bölgesi vardı.[^342][^343][^344] 13. yüzyılın sonunda Zihya Piskoposluğu statüsü metropolitan statüsüne yükseltilmiştir. 1318'den beri kaynaklar, "Zicho-Matarch" adıyla bağımsız bir Zihya metropolünden bahsediyor. Rahip Ricasdus'a göre Çerkesler, "kendisini Ortodoks Hristiyanları olarak kabul ediyor ve Yunan yazısı kullanıyor" idi.[^345]

#### Katolik

12. yüzyılda Kafkasya'da ilk [Katolik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Katolik_Kilisesi) misyonerler ortaya çıktı. [Katolik haçlılar tarafından Konstantinopolis'in Fethi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Konstantinopolis%27in_Ya%C4%9Fmalanmas%C4%B1) ile Katolik inancının yayılması hızlandı. Katolik dini Çerkesya kıyısında yayıldı ve hatta Çerkes prensi Ferzakht bu dini benimsedi. [Papa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Papa), 1333'te ona çabalarından dolayı teşekkür eden bir mektup gönderdi.[^346][^347] Katolik Kilisesi'nin misyonerlik faaliyeti sonucunda İtalyan kaynaklarında "Frenkkardaşi" olarak geçen bir Katolik Çerkes grubu ortaya çıktı.[^348] Daha sonra Papa'nın emriyle Çerkesya'ya gönderilen Katolik misyonerler Müslüman oldu. Bu Misyonerler Çerkesya'da "Karden" olarak biliniyordu. Bu kelimenin Kardinal kelimesinden geldiği düşünülmektedir. Çerkes prensi [Büyük İnal](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0nal_%28%C3%87erkesya_kral%C4%B1%29), Katoliklerin Çerkesya'yı terk etmesi karşılığında Cenevizlilerin liderine kız vermişti.[^349]

#### Hristiyanlığın çöküşü

Tüm bunlara rağmen Hristiyanlık Çerkesler arasında tam olarak oturmamıştı, yerel pagan din ile karışıp yarı-pagan yarı-Hristiyan bir din haline gelmişti.[^350] [Meryem Ana](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meryem) hem Tanrı'nın annesi hem de Arılar Tanrıçasıydı. [İsa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sa) ise Çerkes baş tanrısı [Thaşho](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tha%C5%9Fho) ile bir olmuştu.[^351] [Rus-Çerkes Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus-%C3%87erkes_Sava%C5%9F%C4%B1)'nın başlaması ile Hristiyanlık Çerkesler arasında Rus dini olarak görülmeye başladı ve kalan Hristiyanlar yavaş yavaş dinlerinden döndü.[^352] Bunun sonucunda Hristiyanlık halk arasında ağır tepki görmeye başladı.[^353][^354][^355]

### İslâm

#### Erken dönem

![Adigey Cumhuriyeti 'nin başkenti Maykop'ta bulunan Maykop Merkez Camii (Мыекъуапэ и Гупчэ Мэщыт)](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C.JPG/1280px-%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C.JPG)
*Adigey Cumhuriyeti 'nin başkenti Maykop'ta bulunan Maykop Merkez Camii (Мыекъуапэ и Гупчэ Мэщыт) (Kesoff, CC-BY-SA-3.0)*

Çerkesler arasında tutunabilen tek [İbrahimi din](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0brahim%C3%AE_dinler) [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) olmuştur.[^356] Çerkesya'da küçük bir [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) topluluk, [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F)'dan beri her zaman var olmuştu: 815 yılında Ebu İshak ve Muhammed Kindi isimli iki [Arap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Araplar) [dâî](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2vet), Çerkesya'ya gelerek İslam'ı yaymaya çalıştı. Bunun sonucunda çok az da olsa bir grup Çerkes Müslüman oldu.[^357][^358]

1382'de [Mısır](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r)'da Çerkes bir köle olan [Berkuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Berkuk) devletin kontrolünü ele geçirerek kendisini sultan ilan etti.[^359] Devletin ismi Devletü'l-Çerâkise (دولة الجراكسة) yani "Çerkeslerin Devleti" olarak anılmaya başlandı. O dönemde Çerkesya'daki Çerkeslerin çoğunluğu Müslüman olmasa da Mısır'daki [Çerkes Memlükler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Burc%C3%AE_Meml%C3%BBkler) Müslümandı. Çerkes Memlük sultanlığı var olduğu sürece Çerkes Memlükler de Çerkesya'da İslam'ı yaymak için çaba gösterdiler.[^360]

1453'te İstanbul'u fetheden [Fatih Sultan Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed), Çerkeslerin Ortodoks dünyası ile bağını kopararak İslam'a geçmelerinin yolunu açmış oldu.[^361] Bu olayın ardından Çerkesler İslam'ı yavaşça kabul etmeye başladı. Ardından [Ceneviz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ceneviz_Cumhuriyeti) kalıntılarını yok eden Osmanlılar Çerkesya ile Katolik dünyası arasındaki bağı da kopardılar.[^362] Tursun Bey'e göre bunun amacı Çerkesler arasında İslam'ı yaymaktı.[^363][^364] Buna rağmen 16. yüzyılda dahi Müslümanlar Çerkesya'da azınlık halindeydiler. Çoğunluk hala Hristiyanlık veya geleneksel pagan dinine inanıyordu.

#### Çerkeslerin Müslüman oluşu

İlk olarak Kabardey Çerkesleri Müslüman oldu.[^365] 1578'de Kabardey prensi resmen İslam'a geçti. Bu dönemden kalma cami kalıntıları bulunmaktadır.[^366] Ardından [Hatukay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hatukaylar), [Jane](https://turkipedia.org/tr/wiki/Janeler), [Bolakay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Barakaylar) ve [Besleney](https://turkipedia.org/tr/wiki/Besleneyler) Çerkesleri Müslüman oldu.[^367] 1666'da Çerkesya'yı ziyaret eden [Evliya Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Evliya_%C3%87elebi), Çerkes köylerinde cami olduğunu ve Çerkeslerin "la ilahe ilallah" dedikleri, ancak İslam'ı tam olarak anlamadıkları ve eski geleneklerini devam ettirdikleri tespitinde bulunuyor.[^368][^369]

17. yüzyılda Giovanni Luca, Çerkeslerin dini hakkında şunları yazdı:[^370]

“Bazıları Muhammed'in dinine mensuptur, diğerleri ise Yunan mezhebini (Ortodoks Hristiyanlık) uygularlar, ancak ilki daha fazladır.”

![Adigey Cumhuriyeti 'nin başkenti Maykop'ta bulunan Maykop Merkez Camii (Мыекъуапэ и Гупчэ Мэщыт)](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/20/%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C.JPG)
*Adigey Cumhuriyeti 'nin başkenti Maykop'ta bulunan Maykop Merkez Camii (Мыекъуапэ и Гупчэ Мэщыт) (Kesoff, CC-BY-SA-3.0)*

İslam'ın Çerkesler arasında yayılma hızı 18. yüzyılın sonlarından itibaren hızla arttı. Bu dönemde Abzeh Çerkesleri Müslüman oldu. Abzehlerin Müslüman olmasından rahatsız olan Şapsığlar Abzehler ile savaştılar. Buna rağmen 1730'larda [Şapsığ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eaps%C4%B1%C4%9Flar) Çerkesleri de İslam'a geçti.[^371] Şapsığların Müslüman olmasından rahatsız olan [Natuhaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Natuhaylar) Şapsığları hain ilan ettiler ve bu sefer bu iki boy arasında savaş çıktı.[^372] Yine de eninde sonunda Natuhaylar da Müslüman oldu[^373] ve hatta bayraklarına [Muhammed](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed)'in ismini yazdılar.[^374] 1737'de [Jabağı Qazanoqo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Jaba%C4%9F%C4%B1_Qazanoqo) Kabardey baş kadısı olarak atandı ve adalet sistemini [Kur'an](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kur%27an) ve [Adığe Xabze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Adige_Habze) öğretilerini harmanlayarak düzenledi.[^375] 1779'da Çerkesya'ya gelen [Ferah Ali Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ferah_Ali_Pa%C5%9Fa)'nın teşviki ile Çerkesya'da 85 yeni cami inşa edildi.[^376] 1785'te [İmam Mansur](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_Mansur) Çerkesya'ya geldi ve Rus kuvvetlerine karşı saldırılarda Çerkeslere önderlik etti.[^377] İmam Mansur'dan etkilenen birçok Çerkes İslam'a geçti. Daha sonra İmam Mansur Ruslarca yakalandı ve Şlisselburg Kalesine ömrü boyunca hapsedildi.[^378]

Gezgin [Tasavvuf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf)çular ve Rusya'dan gelen istila tehdidi, Çerkesya'nın İslamlaşma sürecini hızlandırdı.[^379][^380][^381][^382] Osmanlı İmparatorluğu'nda yetişen Çerkes alimler de İslam'ın yayılmasında büyük rol oynadı.[^383] 1820'lerde Çerkesya'yı ziyaret eden [Taitbout de Marigny](https://turkipedia.org/tr/wiki/Edouard_Taitbout_de_Marigny), Çerkeslerin çoğunlukla [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman) olduğunu ancak [Haç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ha%C3%A7) sembolüne de saygı duyduklarını belirtir.[^384] 19. yüzyılın ilk yarısında Çerkesya'yı ziyaret eden [Karl Heinrich Koch](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karl_Heinrich_Koch), Çerkeslerin dini inancından şu şekilde söz etmiştir:[^385]

“Bir Çerkes ailesinde üç dinsel inanışa birden rastlamak mümkündür. Dede doğa güçlerine, ağaçlara taparken, baba Hıristiyan, oğul ise İslam dinine inanabilmektedir. En önemlisi ise bunlar arasında herhangi bir çatışma ve sürtüşme olmamasıdır.”

1826'da İslam tüm Çerkesya'nın dini ilan edildi.[^386] Çerkes [etnograf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnografya) [Sultan Han-Girey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sultan_Han-Girey) 1830'da şöyle yazdı:

“Çerkeslerin tek dini İslam'ın Sünni mezhebidir. Çerkeslerin savaşçı yaşam tarzı, dinlerinin öngördüğü kurallara yeterince uymamalarından kaynaklanmaktadır. Buna rağmen birçoğu dinlerine en ufak bir hakarette canlarını vermeye hazır. Aralarında din fanatizmi ve din adamlarının kendilerine öğrettiği din kurallarını uygulama konusunda Türkleri bile geride bırakan insanları sık sık gördüm.”

19. yüzyılın ortalarında Çerkesler Arap alfabesiyle yazmaya, Müslüman isimlerini kullanmaya başladılar ve Arapça kelimeler dile girmeye başladı. Çerkesya'daki İslam yerleşik soyluluk sistemlerine balta vurdu: [James Bell](https://turkipedia.org/tr/wiki/James_Bell)'e göre nüfusun alt katmanları Kuran hükümlerine uygun olarak eşitlik için çabalıyordu.[^387] Yeni yükselen şeriat hareketinin hedefi soyluluk ve köleliği kaldırmak ve Rus işgaline karşı tüm kesimleri birleştirmekti. Bu hareketin başında din adamları ve Çerkesya'nın liderleri vardı. Daha sonra [İmam Şamil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_%C5%9Eamil)'in 3 temsilcisi de bu amaç uğruna mücadele etti.

1837 itibarıyla Cuma hutbelerinde Rusların tarafına geçenler hain ilan ediliyordu.[^388] 1840'ta Müslüman olmayan azınlık Çerkesler de [Naib Muhammed Emin](https://turkipedia.org/tr/wiki/N%C3%A2ib_Emin_Pa%C5%9Fa)'in emrine girerek topluca şehadet getirdi.[^389] [Seferbiy Zanuqo](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seferbiy_Zaneqo) bu dönemde Rus Çarına yazdığı bir mektupta Çerkeslerin "küçükten büyüğe tamamen Müslüman olduğunu" belirtiyor.[^390]

1841'de Pşeh nehrinde büyük bir toplantı gerçekleşti. Bu toplantılar, tüm ülkeyi ilgilendiren konularda karar almak amacıyla düzenli olarak yapılıyordu. 1841'deki bu toplantıda "defter" adı verilen bir sözleşme istisnasız tüm Çerkes liderlerinin onayıyla kabul edildi. Bu sözleşmenin ilk cümlesi şuydu:[^391][^392][^393]

“Birinci görevimiz şeriatın sıkı bir şekilde uygulanmasıdır. Buna karşı olan her türlü öğreti terk edilmeli, reddedilmeli, tüm suçlar sadece Kuran'a göre değerlendirilmelidir.”

## Ayrıca bakınız

- [Kuzey Kafkasya Halkları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Kafkasya_halklar%C4%B1)
- [Çerkesler listesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkesler_listesi)
- [Çerkes mitolojisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_mitolojisi)
- [Çerkes Mutfağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_mutfa%C4%9F%C4%B1)
- [Çerkes Mehmed Ali Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Mehmed_Ali_Pa%C5%9Fa) (1624 - 1625) - Osmanlı Sadrazamı
- [Çerkes Reşit](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87erkes_Re%C5%9Fit) (1877 - 1951) - Şapsığ Çerkes boyundan Türk siyasetçi, Çerkez Ethem'in ağabeyi

## Dış bağlantılar

- cerkesya.org : [Çerkeslerin Tarihi, Sürgün ve Soykırım ile ilgili belgeler](https://web.archive.org/web/20170118031229/http://cerkesya.org/index.php/kafkasya/kafkasya-tarih/surgun)
- cerkesaraştirmalari.org : [Çerkes Araştırmaları](https://web.archive.org/web/20130513160627/http://www.cerkesarastirmalari.org/)

[^1]: AnaBritannica (1987, 6. cilt, sayfa: 379-380 Çerkesler)
[^2]: Loewe, Louis. A Dictionary of the Circassian Language: in Two Parts: English-Circassian-Turkish, and Circassian-English-Turkish. London, Bell, 1854. p. 5.
[^3]: Minahan, James. One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups. Greenwood Press, 2010, s. 12. <https://archive.org/details/oneeuropemanynat0000mina>
[^4]: International Circassian Association. <http://mcha.kbsu.ru/english/m_hist_01E.htm.html>
[^5]: Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013. <https://books.google.com/books?id%20=%20LHlwZwpA70cC>
[^6]: Hewitt, George. North West Caucasian. Lingua, 2005, s. 17. <https://zenodo.org/record/968232>
[^7]: Besleney, Zeynel Abidin. Türkiye'de Çerkes diasporasının siyasi tarihi. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2016. <https://books.google.com.tr/books/about/T%C3%BCrkiye_de_%C3%87erkes_diasporas%C4%B1n%C4%B1n_siya.html?id%20=%20kn2WnQAACAAJ&redir_esc%20=%20y>
[^8]: Bashqawi, Adel. Circassia: Born to Be Free. 15 Eylül 2017.
[^9]: Samir, Khotqo. "The creation of the Circassian flag is connected to the pan-Circassian mission of Sefer-bey Zaneqo". <https://abkhazworld.com/aw/interview/2305-samir-khotqo-the-creation-of-the-circassian-flag>
[^10]: The Circassian Diaspora in Turkey: A Political History. <https://www.routledge.com/The-Circassian-Diaspora-in-Turkey-A-Political-History/Besleney/p/book/9780367869069>
[^11]: Ünal, Muhittin. Kurtuluş Savaşında Çerkeslerin Rolü. 1996.
[^12]: Tastekin, Fahim. Syria’s Circassians Caught in Crossfire . Al-Monitor. 2012-11-21. <http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2012/11/after-clashes-syrias-circassians-nervously-plan-escape-routes.html>
[^13]: Lewis, Martin W. The Circassian Mystique and its Historical Roots . Retrieved 18 May 2015. <http://www.geocurrents.info/place/russia-ukraine-and-caucasus/the-circassian-mystique-and-its-historical-roots>
[^14]: Afaf Lutfi Sayyid-Marsot, "Egypt in the reign of Muhammad Ali Pasha", pp. 123–124.
[^15]: Yunan Labib Rizk, The making of a king , Al-Ahram Weekly, 762, 29 September – 5 October 2005. <http://weekly.ahram.org.eg/2005/762/chrncls.htm>
[^16]: Goldschmidt, Arthur Jr.. Biographical Dictionary of Modern Egypt. Lynne Rienner Publishers, 2000, s. 1. <https://books.google.com/books?id=p3J6IS8t74QC&pg=PA1>
[^17]: Soykırım ve Sürgünün 148. yılı Beşiktaş’ta Anıldı. <http://www.cerkes.gen.tr/soykirim-ve-surgunun-148-yili-besiktasta-anildi/>
[^18]: James Stuart Olson, et al., eds. "Cherkess".An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. Greenwood Publishing, 1994. p. 150. "The Beslenei (Beslenej) are located between the upper Urup and Khozdya rivers, and along the Middle Laba River, in the western reaches of the North Caucasus." <https://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC>
[^19]: Loewe, Louis. A Dictionary of the Circassian Language: in Two Parts: English-Circassian-Turkish, and Circassian-English-Turkish. London, Bell, 1854. p. 5.
[^20]: Spencer, Edmund, Travels in the Western Caucasus, including a Tour through Imeritia, Mingrelia, Turkey, Moldavia, Galicia, Silesia, and Moravia in 1836. London, H. Colburn, 1838. p. 6.
[^21]: Nevruz, Yılmaz. Umumî Kafkas Tarihi'ne Giriş. 2013, s. 375. <https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=585191&materialType=KT&query=Nevruz%2C+Yılmaz%2C+1938->
[^22]: James Stuart Olson, et al., eds. "Cherkess".An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. Greenwood Publishing, 1994. p. 150. "The Beslenei (Beslenej) are located between the upper Urup and Khozdya rivers, and along the Middle Laba River, in the western reaches of the North Caucasus." <https://books.google.com/books?id=CquTz6ps5YgC>
[^23]: Douglas Harper, Etymonline states: "1550s, in reference to a people people of the northern Caucasus along the Black Sea, from Circassia, Latinized from Russian Cherkesŭ, which is of unknown origin. Their name for themselves is Adighe. Their language is non-Indo-European. The race was noted for the "fine physical formation of its members, especially its women" [Century Dictionary], who were much sought by neighboring nations as concubines, etc."
[^24]: Bashqawi, Adel. Circassia: Born to Be Free. 15 Eylül 2017.
[^25]: Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 2013, s. back cover. <https://books.google.com/books?id%20=%20LHlwZwpA70cC>
[^26]: Strabo, Geographica 11.2
[^27]: Yamisha, Jonty. The Circassians: An Introduction
[^28]: Murûc ez-Zeheb ve Ma'âdin el-Cevâhir.
[^29]: from The Complete Collection of Russian Manuscripts <http://litopys.org.ua/lavrlet/lavrdod02.htm>
[^30]: from The Complete Collection of Russian Manuscripts <http://litopys.org.ua/lavrlet/lavrdod02.htm>
[^31]: Анчабадзе Ю.Д., Смирнова Я.С. Адыгейцы. <http://www.etnosy.ru/node/55>
[^32]: 1. НАЦИОНАЛЬНЫЙ СОСТАВ НАСЕЛЕНИЯ. 20 Haziran 2013. <http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.xlsx>
[^33]: 1. НАЦИОНАЛЬНЫЙ СОСТАВ НАСЕЛЕНИЯ. 20 Haziran 2013. <http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-01.xlsx>
[^34]: General İsmail Berkok, Tarihte Kafkasya, İstanbul, 1958, s. 135-136.
[^35]: Turabi Saltık,Sindika Krallığı,Jineps,Ocak 2007,s.5.
[^36]: Tamara V.Polovinkina, Çerkesya, Gönül Yaram, Ankara, 2007, s.21-45.
[^37]: Генрих Ананенко,Сыд фэдагъа Синдикэр?,Адыгэ макъ gazetesi,07.01.1992.
[^38]: V.Diakov-S.Kovalev, İlkçağ Tarihi, Ankara, 1987, s.345-355, 506-514.
[^39]: Serbes, Nahit. Yaşayan Efsane Xabze. Phoneix Yayınları, 2012.
[^40]: Ivanov, Vyacheslav V. (1985). "On the Relationship of Hattic to the Northwest Caucasian languages," in B.B. Piotrovskij, Vyacheslav V. Ivanov, and Vladislav G. Ardzinba (eds.), Anatoliya – Ancient Anatolia, Moscow: Nauka. pp 26–59 (in Russian)
[^41]: John Colarusso (1997). Peoples of the Caucasus; in Introduction to the Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life; Pepper Pike, Ohio: Eastword Publications
[^42]: Ardzinba, V.G. (1979). “Nekotorye sxodnye strukturnye priznaki xattskogo i abxazo-adygskix jazykov”. Peredneasiatskij Sbornik III: i storija i filologija a tran drevnego vostoka, pp 26-37. Moscow: Nauka
[^43]: Dunaevskaja, I.M. & D´jakonov, I.M. (1979). “Xattskij (protoxettskij) jazyk”. Jazyki Azii i Afriki, III. Jazyki drevnej perednej Azii (nesemitskie), Iberijsko-Kavkazskie jazyki, Paleoaziatskie jazyki. G.D. Sanžeev, (ed.) pp 79-83. Moskva. Nauka
[^44]: Çurey, Ali. Hatti-Hititler ve Çerkesler. Chiviyazıları Yayınevi.
[^45]: Yunusbayev, B. The Caucasus as an asymmetric semipermeable barrier to ancient human migrations. Mol. Biol. Evol., 2012, s. 359-365. <http://mbe.oxfordjournals.org/content/29/1/359.full.pdf>
[^46]: Balanovsky, O. Parallel Evolution of Genes and Languages in the Caucasus Region. Mol. Biol. Evol., 2011, s. 2905-2920. <https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2011-10_28_10/page/2904>
[^47]: Rootsi, S. Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup I Reveals Distinct Domains of Prehistoric Gene Flow in Europe. Am. J. Hum. Genet., 2004, s. 128-137. <http://evolutsioon.ut.ee/publications/Rootsi2004.pdf>
[^48]: Nasidze, I. Haplotypes from the Caucasus, Turkey and Iran for nine Y-STR loci. Forensic Sci Int, 2003, s. 85-93. <https://archive.org/details/sim_forensic-science-international_2003-10-14_137_1/page/84>
[^49]: Nasidze, I. Mitochondrial DNA and Y-chromosome variation in the Caucasus. Ann Hum Genet, 2004a, s. 205-221.
[^50]: Nasidze, I. Genetic Evidence Concerning the Origins of South and North Ossetians. Ann Hum Genet, 2004b, s. 588-599.
[^51]: Çerkesler Türk mü?. 2018. <http://www.cerkesya.org/icerik/kisa-bilgiler/752-cerkesler-turk-mu>
[^52]: Çerkes tarihinin kronolojisi. <http://www.cerkes.net/tarih/cerkes-tarihinin-kronolojisi-t21135.html>
[^53]: General İsmail Berkok,Tarihte Kafkasya,İstanbul,1958,s.135-136.
[^54]: Turabi Saltık,Sindika Krallığı,Jineps,Ocak 2007,s.5.
[^55]: Tamara V. Polovinkina, Çerkesya, Gönül Yaram, Ankara, 2007, s. 21-45.
[^56]: Генрих Ананенко, Сыд фэдагъа Синдикэр?, Адыгэ макъ gazetesi, 07.01.1992.
[^57]: V. Diakov-S. Kovalev, İlkçağ Tarihi, Ankara, 1987, s. 345-355, 506-514.
[^58]: Çerkes tarihinin kronolojisi. <http://www.cerkes.net/tarih/cerkes-tarihinin-kronolojisi-t21135.html>
[^59]: TOKTAMIŞ HAN. TDV İslam Ansiklopedisi. <https://islamansiklopedisi.org.tr/toktamis-han>
[^60]: The Circassian in Jordan. Department of the Navy Postgraduate School, Haziran 1979. <https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a074316.pdf>
[^61]: Cole, Jeffrey E. (2011). Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia. ABC-CLIO, LLC. OCLC 939825134.
[^62]: История адыхейского народа: Составленная по преданиям кабардинцев. / Введ., прим. и указ. Г. Кокиева. — 5-е изд. — Нальчик: Кабгосиздат, 1947. — 160 с.
[^63]: Prenslerin Prensi İnal Nekhu (Pşılerin Pşısı İnal Nekhu). KAĞAZEJ Jıraslen, 2013. <http://www.cherkessia.net/news_detail.php?id%20=%205729>
[^64]: Klaproth, Julius Von, 1783—1835. (2005). Travels in the Caucasus and Georgia performed in the years 1807 and 1808 by command of the Russian government. Elibron Classics
[^65]: Prenslerin Prensi İnal Nekhu (Pşılerin Pşısı İnal Nekhu). KAĞAZEJ Jıraslen, 2013. <http://www.cherkessia.net/news_detail.php?id%20=%205729>
[^66]: The Legendary Circassian Prince Inal, by Vitaliy Shtybin. Abkhaz World, 17 Mayıs 2020. <https://abkhazworld.com/aw/history/1724-the-legendary-circassian-prince-inal-by-vitaliy-shtybin>
[^67]: Natho, Kadir. Circassian History.
[^68]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^69]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^70]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^71]: Tarih-i Ebü'l Feth.
[^72]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^73]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^74]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^75]: Seyahatnâme. <https://turuz.com/storage/Turkologi/2011/1448-7-2-Gunumuz_Turkcesi_ile_Evliya_chelebi_Seyahatnamesi_-7.Cilt_2._Kitap.pdf>
[^76]: Weismann, Ein Blick auf die Circassianer
[^77]: Weismann, Ein Blick auf die Circassianer
[^78]: Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013. <https://books.google.com/books?id%20=%20LHlwZwpA70cC>
[^79]: Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013. <https://books.google.com/books?id%20=%20LHlwZwpA70cC>
[^80]: Capobianco, Michael. Blood on the Shore: The Circassian Genocide. Caucasus Forum, 13 Ekim 2012. <http://caucasusforum.org/2012/10/13/blood-on-the-shore-the-circassian-genocide/>
[^81]: Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013. <https://books.google.com/books?id%20=%20LHlwZwpA70cC>
[^82]: King, Charles. The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus. Oxford University Press, 2008. <https://archive.org/details/ghostoffreedomhi0000king>
[^83]: L.V.Burykina. Pereselenskoye dvizhenie na severo-zapagni Kavakaz. Reference in King.
[^84]: .
[^85]: Панеш, Аскербий Дзепшевич. "меджлис Вольности Черкесской".адыгская Государственностьна Последнем Этапе Кавказской Войны. 2019. <https://www.elibrary.ru/item.asp?id=41501027>
[^86]: T.V.Polovinkina, Çerkesya Gönül Yaram.
[^87]: Неизвестные войны России. Взятие Кбааде и завершение Кавказской войны в 1864 г.
[^88]: Nıbe Anzor, 'Çerkes Meclisi 150 Yaşında', (In Turkish)
[^89]: Ufuk Tavkul, "Kazaklar", Birleşik Kafkasya dergisi, Ankara, 2007, Sayı 6-7, sf. 33
[^90]: Shenfield 1999
[^91]: Der Kaukasuskrieg und seine Folgen, 87-88
[^92]: Henze 1992
[^93]: Papşu, Murat (2003). Çerkes dillerine genel bir bakış Kafkasya ve Türkiye . Nart Dergisi, Mart-Nisan 2003, Sayı:35 <http://www.kafkasfederasyonu.org/kultursanat/anadil/cerkes_dilleri.htm>
[^94]: Papşu, Murat (2003). Çerkes dillerine genel bir bakış Kafkasya ve Türkiye . Nart Dergisi, Mart-Nisan 2003, Sayı:35 <http://www.kafkasfederasyonu.org/kultursanat/anadil/cerkes_dilleri.htm>
[^95]: Do. Dr. Vınereko Mir. Ülke anne gibidir (Хэгъэгур ным фэд) . Адыгэ Хабз, Maykop, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/arastirma/0268-ulkeannegibidir.htm>
[^96]: Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. <http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm>
[^97]: Do. Dr. Vınereko Mir. Ülke anne gibidir (Хэгъэгур ным фэд) . Адыгэ Хабз, Maykop, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/arastirma/0268-ulkeannegibidir.htm>
[^98]: Bırsır Batırbıy (Бырсыр Батырбый). Адыгэхэр абзэкӀи яхабзэкӀи зы лъэпкъых . Адыгэ Макъ, No: 203, sayfa:7, 2011 (Batı Çerkesçesi) <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/cerkescesureliyayinlar/adighemak/10%202011/20.10_2011.pdf>
[^99]: Bırsır Batırbıy (Бырсыр Батырбый). Адыгэхэр абзэкӀи яхабзэкӀи зы лъэпкъых . Адыгэ Макъ, No: 203, sayfa:7, 2011 (Batı Çerkesçesi) <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/cerkescesureliyayinlar/adighemak/10%202011/20.10_2011.pdf>
[^100]: Н. Шахназарян. Адыги Краснодарского края . Краснодар, 2008 <http://www.conflictu.net/upload/iblock/788/mcaugkkvuw.pdf>
[^101]: Заключение РАН об этнониме Черкес и топониме Черкесия. <http://news.rambler.ru/11909493/>
[^102]: Ajans Kafkas : Keşev'e göre Abhaz-Çerkes ilişkileri kırılganlaşıyor <http://ajanskafkas.com/haber,25190,keseve_gore_abhazcerkes_iliskileri_kirilganlasiyor.htm>
[^103]: Kanbolat, Hasan (2006). Gürcistan-Ukrayna-Karadeniz Üçgeni Arasında Kuzeybatı Kafkasya: Kabardey-Balkar'dan sonra sıra Karaçay-Çerkes'te mi? . Stratejik Analiz, Şubat’06, sayfa: 88-94 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/HKanbolat-KCC.pdf>
[^104]: Papşu, Murat (2003). Çerkes dillerine genel bir bakış Kafkasya ve Türkiye . Nart Dergisi, Mart-Nisan 2003, Sayı:35 <http://www.kafkasfederasyonu.org/kultursanat/anadil/cerkes_dilleri.htm>
[^105]: Do. Dr. Vınereko Mir. Ülke anne gibidir (Хэгъэгур ным фэд) . Адыгэ Хабз, Maykop, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/arastirma/0268-ulkeannegibidir.htm>
[^106]: HAPİ Cevdet Yıldız, Adigey Cumhuriyeti (Adıge Respublik)-3 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/turizm/adigey/06-adigeulkesi-3.htm>
[^107]: HAPİ Cevdet Yıldız, Adigey Cumhuriyeti (Adıge Respublik)-3 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/turizm/adigey/06-adigeulkesi-3.htm>
[^108]: HAPİ Cevdet Yıldız, Adigey Cumhuriyeti (Adıge Respublik)-3 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/turizm/adigey/06-adigeulkesi-3.htm>
[^109]: HAPİ Cevdet Yıldız, Adigey Cumhuriyeti (Adıge Respublik)-3 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/turizm/adigey/06-adigeulkesi-3.htm>
[^110]: HAPİ Cevdet Yıldız, Adigey Cumhuriyeti (Adıge Respublik)-3 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/turizm/adigey/06-adigeulkesi-3.htm>
[^111]: HAPİ Cevdet Yıldız, Adigey Cumhuriyeti (Adıge Respublik)-3 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/turizm/adigey/06-adigeulkesi-3.htm>
[^112]: Papşu, Murat (2003). Çerkes dillerine genel bir bakış Kafkasya ve Türkiye . Nart Dergisi, Mart-Nisan 2003, Sayı:35 <http://www.kafkasfederasyonu.org/kultursanat/anadil/cerkes_dilleri.htm>
[^113]: Saraç, Naciye (2007). Şapsığlar Kafkasya'da unutulmak istemiyor . 20 Ağustos 2007 <http://www.turquie-news.com/turkce/sapsiglar-kafkasya-da-unutulmak,642.html>
[^114]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^115]: Papşu, Murat (2003). Çerkes dillerine genel bir bakış Kafkasya ve Türkiye . Nart Dergisi, Mart-Nisan 2003, Sayı:35 <http://www.kafkasfederasyonu.org/kultursanat/anadil/cerkes_dilleri.htm>
[^116]: Suriye Çerkesleri . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 130, Kasım 2912 ) <http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_130turing.pdf>
[^117]: Irak Çerkesleri (Çeçenler, Dağıstanlılar, Adigeler) . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 134, Kasım 2012 ) <http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121116_134turing.pdf>
[^118]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^119]: circassian.us : Biz Çerkesler. <http://www.circassian.us/Makaleler/Biz-Cerkesler.pdf>
[^120]: Karadeniz’in Bütünleşmesi için Abhazya . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 8, Aralık 2009 ) <http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/201258_1raportum.pdf>
[^121]: Açumıj Hilmi. Abhazya ve Osetya’nın Bağımsızlığını Tanıyacak mısınız? <http://www.cherkessia.net/author_article_detail.php?article_id=3366>
[^122]: Çerkes Kim, Çerkesya Neresi ? Gelecek Hakkında Düşünceler . Yalçın Karadaş (K’eref). İstanbul, 23 Mart 2012, Jıneps Gazetesi, Nisan 2012 <http://www.circassiandiaspora.com/index.php/makale/yazarlar/3193-cerkes-kim-cerkesya-neresi-gelecek-hakknda-dueuenceler.html>
[^123]: Oral, Mustafa (2008). Sultan II. Abdülhamit döneminde bir "Çerkes Tarihi" yazılması girişimi <http://web.deu.edu.tr/ataturkilkeleri/ai/uploaded_files/file/dergi%2016-17/5_mustafa_oral.pdf>
[^124]: Açba, Harun. Kadınefendiler {1839-1924}. Profil Yayıncılık, 2007, s. 210. <http://apsnyteka.org/file/Acba_Kadin-Efendiler_2007_tur.pdf>
[^125]: Irvin Cemil Schick, Çerkes Güzeli: Bir Şarkiyatçı İmgenin Serüveni [The Fair Circassian: Adventures of an Orientalist Motif], trans. A. Anadol (Istanbul: Oğlak Yayınları, 2004).
[^126]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^127]: Seral Çelik - Hürriyet Karadeniz. Türkiye'deki Çerkesler: Kaf Dağı'na dönsek mi? . 2000'e Doğru, 12 Mart 1989, s. 11 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/BasindaCerkesler/020-turkiyede.htm>
[^128]: Mahmut Çerkez anlatıyor: Limasol Çerkez Çiftliği . Nart Dergisi, 82. sayı <http://www.kaffed.org/index.php/bilgi-belge/soylesiler/item/1079-mahmut-%C3%A7erkez-anlat%C4%B1yor-%C3%A7erkes-z-ler-ve-limasol-%C3%A7erkez-%C3%A7iftli%C4%9Fi.html>
[^129]: Adolphus Slade (1867). Turkey and the Crimean War: a narrative of historical events
[^130]: Serap Canbek (çeviren). Kıbrıs’a Gönderilen Çerkes’lerin Dramı . Jineps Gazetesi, Mart 2011 <http://www.cerkes.gen.tr/kibrisa-gonderilen-cerkeslerin-drami/>
[^131]: Mahmut Çerkez anlatıyor: Limasol Çerkez Çiftliği . Nart Dergisi, 82. sayı <http://www.kaffed.org/index.php/bilgi-belge/soylesiler/item/1079-mahmut-%C3%A7erkez-anlat%C4%B1yor-%C3%A7erkes-z-ler-ve-limasol-%C3%A7erkez-%C3%A7iftli%C4%9Fi.html>
[^132]: Mahmut Çerkez anlatıyor: Limasol Çerkez Çiftliği . Nart Dergisi, 82. sayı <http://www.kaffed.org/index.php/bilgi-belge/soylesiler/item/1079-mahmut-%C3%A7erkez-anlat%C4%B1yor-%C3%A7erkes-z-ler-ve-limasol-%C3%A7erkez-%C3%A7iftli%C4%9Fi.html>
[^133]: İpek, Nedim (2010). Kosova Vilayeti Dahilinde Gerçeklesen Göçler . History Studies, Volume 2/1 2010 <http://www.historystudies.net/Makaleler/1458142225__5-Nedim.pdf>
[^134]: İpek, Nedim (2010). Kosova Vilayeti Dahilinde Gerçeklesen Göçler . History Studies, Volume 2/1 2010 <http://www.historystudies.net/Makaleler/1458142225__5-Nedim.pdf>
[^135]: İpek, Nedim (2010). Kosova Vilayeti Dahilinde Gerçeklesen Göçler . History Studies, Volume 2/1 2010 <http://www.historystudies.net/Makaleler/1458142225__5-Nedim.pdf>
[^136]: İpek, Nedim (2010). Kosova Vilayeti Dahilinde Gerçeklesen Göçler . History Studies, Volume 2/1 2010 <http://www.historystudies.net/Makaleler/1458142225__5-Nedim.pdf>
[^137]: Kemal Tayfur. Kosova'nın Kayıp Çerkesleri <http://www.circassiandiaspora.com/index.php/makale/basinda-cerkesler/2462-kosovanin-kayip-cerkesleri-.pdf>
[^138]: İpek, Nedim (2010). Kosova Vilayeti Dahilinde Gerçeklesen Göçler . History Studies, Volume 2/1 2010 <http://www.historystudies.net/Makaleler/1458142225__5-Nedim.pdf>
[^139]: İpek, Nedim (2010). Kosova Vilayeti Dahilinde Gerçeklesen Göçler . History Studies, Volume 2/1 2010 <http://www.historystudies.net/Makaleler/1458142225__5-Nedim.pdf>
[^140]: İpek, Nedim (2010). Kosova Vilayeti Dahilinde Gerçeklesen Göçler . History Studies, Volume 2/1 2010 <http://www.historystudies.net/Makaleler/1458142225__5-Nedim.pdf>
[^141]: Trakya yöresinde Çerkes yerleşimi. <http://www.kafkas.org.tr/yazarlar/hulusi_ustun_trakya_yoresinde_cerkes_yerlesimi.htm>
[^142]: Kosova’da Çerkezler tükeniyor mu?. <http://balturk.org.tr/kosovada-cerkezler-tukeniyor-mu/>
[^143]: Hasan Mercan. Kosova'da Adıge denen bir Çerkes köyü var . Nart Dergisi, yıl: 2, sayı: 8, sayfa: 64, Temmuz-Ağustos 1998 <http://www.kafkasfederasyonu.org/nart_dergisi/sayi_8/kosova_adige_koyu.htm>
[^144]: Do. Dr. Vınereko Mir. Ülke anne gibidir (Хэгъэгур ным фэд) . Адыгэ Хабз, Maykop, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/arastirma/0268-ulkeannegibidir.htm>
[^145]: Mefehable: Bereket veya mutluluk köyünde kâbus günleri. <http://www.kafkas.org.tr/ajans/2003/mayis/14.05.2003_mafhable.htm>
[^146]: BBC : World: Europe Circassians flee Kosovo conflict <http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/143667.stm>
[^147]: Suriye Çerkesleri . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 130, Kasım 2912 ) <http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_130turing.pdf>
[^148]: Irak Çerkesleri (Çeçenler, Dağıstanlılar, Adigeler) . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 134, Kasım 2012 ) <http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121116_134turing.pdf>
[^149]: Papşu, Murat (çeviren). Suriye Çerkesleri (Kaynak: Anzor Kuşhabiyev; Çerkesı v Sirii (Suriye’deki Çerkesler). Nalçik 1993) <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/suriye_cerkesleri.pdf>
[^150]: Neflyaşeva, Naima (yazan), Papşu, Murat (çeviren). Suriye Çerkesleri/ Syrian Circassians , Ortadoğu Analiz, Temmuz 2012 - Cilt: 4 - Sayı: 43 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/suriye_cerkesleri_naima.pdf>
[^151]: Suriye Çerkesleri . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 130, Kasım 2912 ) <http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_130turing.pdf>
[^152]: Suriye Çerkesleri . Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi (ORSAM rapor no: 130, Kasım 2912 ) <http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_130turing.pdf>
[^153]: Sevda Alankuş Kural. Ürdün Çerkesleri . Nart dergisi, yıl: 2, sayı: 6, Mart-Nisan 1998 <http://www.kafkasfederasyonu.org/nart_dergisi/sayi_6/urdun_cerkesleri.htm>
[^154]: Sevda Alankuş Kural. Ürdün Çerkesleri . Nart dergisi, yıl: 2, sayı: 6, Mart-Nisan 1998 <http://www.kafkasfederasyonu.org/nart_dergisi/sayi_6/urdun_cerkesleri.htm>
[^155]: Hamed-Troyansky, Vladimir. Circassian Refugees and the Making of Amman, 1878–1914. International Journal of Middle East Studies, 2017, s. 605-623.
[^156]: Sevda Alankuş Kural. Ürdün Çerkesleri . Nart dergisi, yıl: 2, sayı: 6, Mart-Nisan 1998 <http://www.kafkasfederasyonu.org/nart_dergisi/sayi_6/urdun_cerkesleri.htm>
[^157]: İsrail Çerkesleri . Röportaj: Erol Taymaz – Nart Dergisi <http://www.kafkasfederasyonu.org/tarih_cografya/diasporada_cerkesler/israil_cerkesleri.htm>
[^158]: İsrail Çerkesleri . Röportaj: Erol Taymaz – Nart Dergisi <http://www.kafkasfederasyonu.org/tarih_cografya/diasporada_cerkesler/israil_cerkesleri.htm>
[^159]: Ruth Kark and Michal Oren-Nordheim. Jerusalem and its Environs. Hebrew University Magnes Press, 2001, s. 230-231. <https://archive.org/details/jerusalemitsenvi0000kark>
[^160]: Черкесы в Израиле <http://piratyüzyılby.ru/article/erkes.html>
[^161]: Çolak, Kürşat (2012). Çerkez Memlûkler Çerkez mi? . Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi (TAD), S. 51, Ankara, 2012, s. 201-208 <http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/1687/17987.pdf>
[^162]: The Georgian Mameluks in Egypt by Alexander Mikaberidze. <http://www.napoleon-series.org/military/organization/c_mameluks1.html>
[^163]: Isichei, Elizabeth. A History of African Societies to 1870. Cambridge University Press, 1997, s. 192. <https://archive.org/details/historyofafrican00isic>
[^164]: Ömer Aytek Kurmel. Unutulmuş Çerkesler: Memluklar <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/arastirma/0130_unutulmus_cerkesler_memluklar.htm>
[^165]: Hille, Charlotte. State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. Brill, 2010, s. 50. <http://books.google.com/books?id%20=%20yxFP6K8iZzQC&pg%20=%20PA50>
[^166]: Papşu, Murat. Mısır Çerkesleri <http://kafkasfederasyonu.org/tarih_cografya/diasporada_cerkesler/misir_cerkesleri.htm>
[^167]: Samir Hatko. Mısır'da Çerkes Devleti 1257-1517: Mısır Devleti Yönetiminde Çerkesler <http://www.circassianworld.com/memluk.html>
[^168]: Ömer Aytek Kurmel. Unutulmuş Çerkesler: Memluklar <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/arastirma/0130_unutulmus_cerkesler_memluklar.htm>
[^169]: Papşu, Murat. Mısır Çerkesleri <http://kafkasfederasyonu.org/tarih_cografya/diasporada_cerkesler/misir_cerkesleri.htm>
[^170]: Papşu, Murat. Mısır Çerkesleri <http://kafkasfederasyonu.org/tarih_cografya/diasporada_cerkesler/misir_cerkesleri.htm>
[^171]: Papşu, Murat. Mısır Çerkesleri <http://kafkasfederasyonu.org/tarih_cografya/diasporada_cerkesler/misir_cerkesleri.htm>
[^172]: Ömer Aytek Kurmel. Unutulmuş Çerkesler: Memluklar <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/arastirma/0130_unutulmus_cerkesler_memluklar.htm>
[^173]: Papşu, Murat. Mısır Çerkesleri <http://kafkasfederasyonu.org/tarih_cografya/diasporada_cerkesler/misir_cerkesleri.htm>
[^174]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^175]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^176]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^177]: “Čerkes”, Encyclopedia of Islam, Vol. II (Leiden, 1983), sayfa. 21-25.
[^178]: Гуманитарная культура адыгов {К привилегированным относились сословия князей (пщы), первостепенных дворян (лӀэкъолӀэш), второстепенных дворян (оркъ), гиреевичей (хьаныкъо). Свободное крестьянство: изначально свободные (фэкъолӀ), вольноотпущенники, освобожденные от крепостной зависимости по воле феодала (азат), беглые крестьяне без согласия и выкупа освободившие себя от крепостной зависимости (брамыты), оброчные крестьяне (Ӏэгу), бывшие крепостные, освобожденные по реформе через выкупное свидетельство (шъхьащэфыжь). Зависимые крестьяне – крепостные (пщылӀы) и дворовые (унэӀут).} <http://aripk.ru/mo/doc/konf/speach/unarokova.doc>
[^179]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^180]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^181]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^182]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^183]: Arşivlenmiş kopya. <http://aheku.org/datas/users/1-yahtanigov1.pdf>
[^184]: Eser, Mehmet (1993). Uzunyayla bölgesinde yaşayan Çerkes köylerinde sosyo-kültürel değişme . TC. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Eylül 1993, Sivas <http://cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/Uzunyayla-blgesinde-yaayan-erkes-kylerinde-sosyo-kltrel-deime.pdf>
[^185]: Eser, Mehmet (1993). Uzunyayla bölgesinde yaşayan Çerkes köylerinde sosyo-kültürel değişme . TC. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Eylül 1993, Sivas <http://cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/Uzunyayla-blgesinde-yaayan-erkes-kylerinde-sosyo-kltrel-deime.pdf>
[^186]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^187]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^188]: Çerkesyada tebiye âdet ve içtimaî hayat 5: Çocukların terbiyesi . Yeni Kafkas dergisi yıl: 5, sayı: 29 (53), Eylül-Ekim 1961 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcesureli/yenikafkas/yeni_kafkas_29.pdf>
[^189]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^190]: kafkas.org : Medeni bir ilişki tarzı: kaşenlik <http://www.kafkas.org.tr/kultur/kasenlik.html>
[^191]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^192]: Eser, Mehmet (1993). Uzunyayla bölgesinde yaşayan Çerkes köylerinde sosyo-kültürel değişme . TC. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Eylül 1993, Sivas <http://cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/Uzunyayla-blgesinde-yaayan-erkes-kylerinde-sosyo-kltrel-deime.pdf>
[^193]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^194]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^195]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^196]: Semra Ademey. Kaşenlik yok edilmemeli <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/kultur/033_kasenlik_yok_edilmemeli.htm>
[^197]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^198]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^199]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^200]: kafkas.org : Medeni bir ilişki tarzı: kaşenlik <http://www.kafkas.org.tr/kultur/kasenlik.html>
[^201]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^202]: Renan Demirkan (1991) / M. Kemal Okan (çeviren). Üç Şekerli Demli Çay, Real Yayınları, İstanbul.
[^203]: Papşu, Murat, Çerkeslerde atçılık ve at kültürü. Nart Dergisi 72. Sayı. cerkesarastirmalari.org & kafkasfederasyonu.org <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/cerkeslerde_atcilik_kulturu.pdf>
[^204]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^205]: Eser, Mehmet (1993). Uzunyayla bölgesinde yaşayan Çerkes köylerinde sosyo-kültürel değişme . TC. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Eylül 1993, Sivas <http://cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/Uzunyayla-blgesinde-yaayan-erkes-kylerinde-sosyo-kltrel-deime.pdf>
[^206]: Eser, Mehmet (1993). Uzunyayla bölgesinde yaşayan Çerkes köylerinde sosyo-kültürel değişme . TC. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Eylül 1993, Sivas <http://cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/Uzunyayla-blgesinde-yaayan-erkes-kylerinde-sosyo-kltrel-deime.pdf>
[^207]: Eser, Mehmet (1993). Uzunyayla bölgesinde yaşayan Çerkes köylerinde sosyo-kültürel değişme . TC. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Eylül 1993, Sivas <http://cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/Uzunyayla-blgesinde-yaayan-erkes-kylerinde-sosyo-kltrel-deime.pdf>
[^208]: Eser, Mehmet (1993). Uzunyayla bölgesinde yaşayan Çerkes köylerinde sosyo-kültürel değişme . TC. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Eylül 1993, Sivas <http://cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/Uzunyayla-blgesinde-yaayan-erkes-kylerinde-sosyo-kltrel-deime.pdf>
[^209]: Eser, Mehmet (1993). Uzunyayla bölgesinde yaşayan Çerkes köylerinde sosyo-kültürel değişme . TC. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Eylül 1993, Sivas <http://cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/Uzunyayla-blgesinde-yaayan-erkes-kylerinde-sosyo-kltrel-deime.pdf>
[^210]: Eser, Mehmet (1993). Uzunyayla bölgesinde yaşayan Çerkes köylerinde sosyo-kültürel değişme . TC. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Eylül 1993, Sivas <http://cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/Uzunyayla-blgesinde-yaayan-erkes-kylerinde-sosyo-kltrel-deime.pdf>
[^211]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^212]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^213]: Thamateler: Aristokrat ruhlu demokrat otoriteler. <http://www.kafkas.org.tr/kultur/thamateler.html>
[^214]: Xabze üzerine. <http://www.kafkasfederasyonu.org/kultursanat/sosyal_yasam/xabze_uzerine.htm>
[^215]: Papşu, Murat, Çerkeslerde atçılık ve at kültürü. Nart Dergisi 72. Sayı. cerkesarastirmalari.org & kafkasfederasyonu.org <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/cerkeslerde_atcilik_kulturu.pdf>
[^216]: Şı xabze (at xabzesi). <http://www.kafkas.org.tr/yazarlar/hulusi_ustun_.htm>
[^217]: Kaan M. İşçan. Geçmişten günümüze Uzunyayla at yetiştiriciliği <http://www.circassianworld.com/Uzunyaylahorses.html>
[^218]: Papşu, Murat, Çerkeslerde atçılık ve at kültürü. Nart Dergisi 72. Sayı. cerkesarastirmalari.org & kafkasfederasyonu.org <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/cerkeslerde_atcilik_kulturu.pdf>
[^219]: Arşivlenmiş kopya. <http://aheku.org/datas/users/1-yahtanigov1.pdf>
[^220]: Öztürk, Hakkı. Çerkez Hafize Ana ve ziyaret . 25.03.2013 <http://reyhanlioncuhaber.com/haberdetay.asp?ID=1801>
[^221]: Bozkurt, Mehmet. Nartlar ülkesi <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/arastirma/0359-nartlar.htm>
[^222]: Çerkes kültürü ve Darwin. <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/kultur/092_cerkeslerin.htm>
[^223]: Güzel Atlar Ülkesi Abhazya!. <http://www.circassiandiaspora.com/index.php/component/content/frontpage.html?start%20=%20155>
[^224]: Gülüzar Altın ve Meryem Gümüş (Eskişehir Eti Sosyal Bilimler Lisesi). Çerkeslerde kaşenlik âdeti üzerine sosyolojik bir inceleme: Eskişehir örneklemi , danışman Mehmet Aksoy, TÜBİTAK Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, Bursa 2011 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcekitap/cerkeslerde_kasenlik_adeti_eskisehir.pdf>
[^225]: Oral, Mustafa (2008). Sultan II. Abdülhamit döneminde bir "Çerkes Tarihi" yazılması girişimi <http://web.deu.edu.tr/ataturkilkeleri/ai/uploaded_files/file/dergi%2016-17/5_mustafa_oral.pdf>
[^226]: Kemal Tahir, Dutlar Yetişmedi <http://books.google.com.tr/books?id=_wPSnKLiQngC&pg=PA190&lpg=PA190&dq=%22at+h%C4%B1rs%C4%B1z%C4%B1%22+%C3%A7erkezler&source=bl&ots=8KuLEYg5Sp&sig=qFmqSOS9J-9V396r2K3BwDEpyUE&hl=tr&sa=X&ei=moNqUfPqCcGjtAb8zYH4CA&ved=0CEEQ6AEwAzgU#v=onepage&q=%22at%20h%C4%B1rs%C4%B1z%C4%B1%22%20%C3%A7erkezler&f=false>
[^227]: Kemal Tahir, Göl İnsanları <http://books.google.com.tr/books?id=rRzosjwOooIC&pg=PA60&lpg=PA60&dq=%22at+h%C4%B1rs%C4%B1z%C4%B1%22+%C3%A7erkezler&source=bl&ots=dRFIPvVHv5&sig=G5H6jJQDKbnOzQ5elBZ7QWpmkCg&hl=tr&sa=X&ei=moNqUfPqCcGjtAb8zYH4CA&ved=0CFEQ6AEwBTgU#v=onepage&q=%22at%20h%C4%B1rs%C4%B1z%C4%B1%22%20%C3%A7erkezler&f=false>
[^228]: Kemal Tahir (1977). Damağası, 1977 <http://books.google.com.tr/books?id=3BNkAAAAMAAJ&q=%22at+h%C4%B1rs%C4%B1z%C4%B1%22+%C3%A7erkezler&dq=%22at+h%C4%B1rs%C4%B1z%C4%B1%22+%C3%A7erkezler&hl=tr&sa=X&ei=bNR0Ue_dJ8qZtQbsrYG4Bw&ved=0CEgQ6AEwBQ>
[^229]: Reşat Nuri Güntekin, Değirmen <http://www.belgeler.com/blg/1u66/reat-nuri-gntekin-deirmen>
[^230]: Mustafa Necati Sepetçioğlu. Cevahir ile Sadık Çavuşun Buğday Kamyonu, 1977 <http://books.google.com.tr/books?id=ShUMAQAAIAAJ&q=%22at+h%C4%B1rs%C4%B1z%C4%B1%22+%C3%A7erkezler&dq=%22at+h%C4%B1rs%C4%B1z%C4%B1%22+%C3%A7erkezler&hl=tr&sa=X&ei=bNR0Ue_dJ8qZtQbsrYG4Bw&ved=0CFIQ6AEwBw>
[^231]: Aziz Nesin. At denen meret bu mu? <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/oykuler/002_at_denen_meret_bu_mu.htm>
[^232]: Aziz Nesin (1953). İt kuyruğu <http://books.google.com.tr/books?id=uT9kAAAAMAAJ&q=%22at+h%C4%B1rs%C4%B1z%C4%B1%22+%C3%A7erkezler&dq=%22at+h%C4%B1rs%C4%B1z%C4%B1%22+%C3%A7erkezler&hl=tr&sa=X&ei=pNZ0Ue3RCumv4AT81oHoAg&ved=0CCwQ6AEwADgK>
[^233]: Çerkeslerde Kadın Giysisi. <http://www.cerkes.gen.tr/cerkeslerde-kadin-giysisi/>
[^234]: Arşivlenmiş kopya. <http://aheku.org/datas/users/1-yahtanigov1.pdf>
[^235]: Tavkul, Ufuk. Adige (Çerkes) Diline Karaçay-Malkar Dilinden Geçen Kelimeler <http://www.kafkas.gen.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=79:adige-diline-karacay-malkar-dilinden-gecen-kelimeler&catid=27:karacay-malkar&Itemid=37>
[^236]: Tavkul, Ufuk (2007). Adige (Çerkes) dilinde Bulgar Türkçesi alıntı sözcükler üzerine . Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, cilt 4, sayı 2, Haziran 2007, sayfa: 104-115] <http://turkoloji.cu.edu.tr/CAGDAS%20TURK%20LEHCELERI/ufuk_tavkul_cerkes_dilinde_bulgar_turkcesi_alinti_sozcukler.pdf>
[^237]: Kamıl (Çerkes flütü) Kamyl (Circassian flute) / Адыгэ къамыл / Адыгский камыль. <http://www.nartajans.net/site/sayfalar_11_kamil_cerkes_flutu_kamyl_circassian_flute.html>
[^238]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^239]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^240]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^241]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^242]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^243]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^244]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^245]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^246]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^247]: YERITH Yıldız Okyay. Batı Kafkas dil ve edebiyatına toplu bir bakış . Yeni Kafkas dergisi yıl: 5, sayı: 29 (53), Eylül-Ekim 1961 <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/turkcesureli/yenikafkas/yeni_kafkas_29.pdf>
[^248]: Фольклор адыгов Турции. <http://nartland.ru/>
[^249]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^250]: Rahşan Erdoğan. Çerkes Müziği Çalgıları. mavi-nota.com, 6 Haziran 2006. <http://www.mavi-nota.com/index.php?link%20=%20yazi&no%20=%20508>
[^251]: ЧУРЕЙ Дыжъын Али. Феномен адыгской танцевальной культуры в Турции <http://archivesjournal.ru/?p=79>
[^252]: A.N. Sokolova & N.A. Çundışko (yazanlar), Orhan Uravelli (çeviren). Şeşen dansının kökeni ve araştırılması . Nart dergisi, sayı: 71 <http://www.kafkasfederasyonu.org/dokuman/sesen_dansi.htm>
[^253]: ЧУРЕЙ Дыжъын Али. Феномен адыгской танцевальной культуры в Турции <http://archivesjournal.ru/?p=79>
[^254]: ЧУРЕЙ Дыжъын Али. Феномен адыгской танцевальной культуры в Турции <http://archivesjournal.ru/?p=79>
[^255]: ЧУРЕЙ Дыжъын Али. Феномен адыгской танцевальной культуры в Турции <http://archivesjournal.ru/?p=79>
[^256]: ЧУРЕЙ Дыжъын Али. Феномен адыгской танцевальной культуры в Турции <http://archivesjournal.ru/?p=79>
[^257]: A.N. Sokolova & N.A. Çundışko (yazanlar), Orhan Uravelli (çeviren). Şeşen dansının kökeni ve araştırılması . Nart dergisi, sayı: 71 <http://www.kafkasfederasyonu.org/dokuman/sesen_dansi.htm>
[^258]: Kafkas Vakfı : Çerkes yemekleri <http://www.kafkas.org.tr/kultur/yemekleri.html>
[^259]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^260]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^261]: Nimet Berkok ve Kamil Toygar. Çerkes mutfak kültürünün tarihi kaynakları <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/yemek/02-mutfakkulturu.htm>
[^262]: Kafkas Vakfı : Çerkes yemekleri <http://www.kafkas.org.tr/kultur/yemekleri.html>
[^263]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^264]: Kafkas Vakfı : Çerkes yemekleri <http://www.kafkas.org.tr/kultur/yemekleri.html>
[^265]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^266]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^267]: Kafkas Vakfı : Çerkes yemekleri <http://www.kafkas.org.tr/kultur/yemekleri.html>
[^268]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^269]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^270]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^271]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^272]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^273]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^274]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^275]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^276]: Adıgey Bunlar Senin İnsanların. <http://www.adygvoice.ru/newsview.php?uid%20=%206273>
[^277]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^278]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^279]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^280]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^281]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^282]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Yemekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0017_yemekler.htm>
[^283]: Kafkas Vakfı : Çerkes yemekleri <http://www.kafkas.org.tr/kultur/yemekleri.html>
[^284]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^285]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^286]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^287]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^288]: Kafkas Vakfı : Çerkes yemekleri <http://www.kafkas.org.tr/kultur/yemekleri.html>
[^289]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^290]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^291]: Doç.Dr. Vinereko Mir (2007). Süt ürünü yiyecekler . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/xabze/0018_sut.htm>
[^292]: Doç.Dr. Vinereko Mir Aile İçi Sofra . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.cerkes.gen.tr/cerkeslerde-aile-ici-sofra-gelenegi/>
[^293]: Nimet Berkok ve Kamil Toygar. Çerkes yemekleri : içecekler < Kuzey Kafkas Muftak Kültürü ve Yemekleri <http://www.kafkasfederasyonu.org/kultursanat/cerkes_yemekleri/icecekler.htm>
[^294]: Doç.Dr. Vinereko Mir Aile İçi Sofra . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.cerkes.gen.tr/cerkeslerde-aile-ici-sofra-gelenegi/>
[^295]: Doç.Dr. Vinereko Mir Aile İçi Sofra . Maykop, Adige Cumhuriyeti Devlet Basımevi, 2007 <http://www.cerkes.gen.tr/cerkeslerde-aile-ici-sofra-gelenegi/>
[^296]: Oral, Mustafa (2008). Sultan II. Abdülhamit döneminde bir "Çerkes Tarihi" yazılması girişimi <http://web.deu.edu.tr/ataturkilkeleri/ai/uploaded_files/file/dergi%2016-17/5_mustafa_oral.pdf>
[^297]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^298]: circassian.us : Biz Çerkesler. <http://www.circassian.us/Makaleler/Biz-Cerkesler.pdf>
[^299]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^300]: Aydın, Şamil Emre. Çerkes Alfabeleri. 2015, s. 13. <https://www.academia.edu/27975691/%C3%87ERKES_ALFABELER%C4%B0>
[^301]: Marite Jılase (yazan), HAPİ Cevdet Yıldız (çeviren). Vımar Bırsey: ilk yazar ve yayıncımız & Wumar Bırsey: ilk yazar ve yayıncımız Адыгэ псалъэ/Adge Psatle, 13 Mart 2008 <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/siirler/sairlerimiz/006_vimarbirsey.htm>
[^302]: Tiflis'te 'Çerkes Kılavuzu'nun tanıtımı yapıldı. <http://www.ajanskafkas.com/haber,28891,tifliste_cerkes_kilavuzunun_tanitimi_yapildi.htm>
[^303]: Н. Шахназарян. Адыги Краснодарского края . Краснодар, 2008 <http://www.conflictu.net/upload/iblock/788/mcaugkkvuw.pdf>
[^304]: Владимир Колесов. Черкесские (горские) греки . Красная книга, Краснодар <http://history.kubsu.ru/pdf/kn6_87-101.pdf>
[^305]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^306]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^307]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^308]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^309]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^310]: circassian.us : Biz Çerkesler. <http://www.circassian.us/Makaleler/Biz-Cerkesler.pdf>
[^311]: circassian.us : Biz Çerkesler. <http://www.circassian.us/Makaleler/Biz-Cerkesler.pdf>
[^312]: Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı <http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/edebiyat/genel_konular/060_adigediliveedebiyati-2.htm>
[^313]: circassian.us : Biz Çerkesler. <http://www.circassian.us/Makaleler/Biz-Cerkesler.pdf>
[^314]: Alagözlü, Nuray (2006). Kabardey dilinin Uzunyayla'daki yapısına bir bakış . Nart, İki Aylık Düşün ve Kültür Dergisi, Sayı 52, Temmuz-Kasım-Aralık 2006 <http://www.kafkasfederasyonu.org/nart_dergisi/sayi_52/nart_52/57-61arastirma-kabardeyce.pdf>
[^315]: Serbes, Nahit. Çerkeslerde inanç ve hoşgörü. <http://www.circassian.us/Makaleler/cerkeslerde-inanc-ve-hosgoru.pdf>
[^316]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^317]: Khabze.info. Khabze: the religious system of Circassians . <http://habze.info/publ/the_religious_system_of_circassians/1-1-0-51>
[^318]: Khabze.info. Khabze: the religious system of Circassians . <http://habze.info/publ/the_religious_system_of_circassians/1-1-0-51>
[^319]: Serbes, Nahit. Çerkeslerde inanç ve hoşgörü. <http://www.circassian.us/Makaleler/cerkeslerde-inanc-ve-hosgoru.pdf>
[^320]: Khabze.info. Khabze: the religious system of Circassians . <http://habze.info/publ/the_religious_system_of_circassians/1-1-0-51>
[^321]: Voyages en Circassie. 1836. <https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10469740?page%20=%20%2C1>
[^322]: Khabze.info. Khabze: the religious system of Circassians . <http://habze.info/publ/the_religious_system_of_circassians/1-1-0-51>
[^323]: Khabze.info. Khabze: the religious system of Circassians . <http://habze.info/publ/the_religious_system_of_circassians/1-1-0-51>
[^324]: Thomas, Lowell. Book of the High Mountains. Julian Messner, 1964, s. 159.
[^325]: ПУТЕШЕСТВИЯ ИВАНА ШИЛЬТБЕРГЕРА ПО ЕВРОПЕ, АЗИИ И АФРИКЕ. <http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Schiltberger_3/frametext2.htm>
[^326]: Evliya Çelebi, Seyahatname
[^327]: [[Эвлия Челеби]].КНИГА ПУТЕШЕСТВИЙ.ЗЕМЛИ СЕВЕРНОГО КАВКАЗА,ч.2. <http://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi5/text2.phtml?id%20=%207004>
[^328]: Обряд воздушного погребения » Адыги .RU - Новости Адыгеи, история, культура и традиции адыгов (черкесов). <https://www.adygi.ru/index.php?newsid%20=%2012694>
[^329]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^330]: Serbes, Nahit. Çerkeslerde inanç ve hoşgörü. <http://www.circassian.us/Makaleler/cerkeslerde-inanc-ve-hosgoru.pdf>
[^331]: Övür, Ayşe. Çerkes mitolojisinin temel unsurları: Tanrılar ve Çerkesler. Toplumsal Tarih, 2006. <http://www.cerkesarastirmalari.org/pdf/Cerkes_mitoloji.%20TT%20155.%20Kasim%202006.pdf>
[^332]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^333]: Öztürk, Yücel. Osmanlı Hakimiyetinde Kefe. Bilge Kültür Sanat, 29 Eylül 2014.
[^334]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^335]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^336]: Antiquitates christianæ, or, The history of the life and death of the holy Jesus as also the lives acts and martyrdoms of his Apostles: in two parts, by Taylor, Jeremy, 1613–1667. p. 101.
[^337]: The Penny Magazine. London, Charles Knight, 1838. p. 138.
[^338]: Minahan, James. One Europe, Many Nations: a Historical Dictionary of European National Groups. Westport, USA, Greenwood, 2000. p. 354.
[^339]: Jaimoukha, Amjad M.. The Chechens: A Handbook. Psychology Press, 2005, s. 32. <https://books.google.com/books?id=PnjAlei9fe0C&pg=PA32>
[^340]: Serbes, Nahit. Çerkeslerde inanç ve hoşgörü. <http://www.circassian.us/Makaleler/cerkeslerde-inanc-ve-hosgoru.pdf>
[^341]: Виноградов И. Преосвященный Иеремия. Нижний Новгород, 1886
[^342]: Макарий (Булгаков), 1994−1996, Кн. I., Гл. III..
[^343]: Очерки по истории Адыгеи, 1957.
[^344]: Бузаров А. Ш., Надюков С. А., 2005, С. 30.
[^345]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^346]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^347]: Колли Л. Кафа в период владения ею банком св. Георгия (1454—1475) // Известия Таврической Ученой Архивной комиссии. № 47. Симферополь, 1912. С. 86
[^348]: В результате миссионерской деятельности католической церкви в XII−XV веках и смешанных браков жителей генуэзских колоний черноморского побережья с местными жителями возникла этноконфессиональная группа черкесов «френккардаши», которая получила название от католических монахов-францисканцев, занимавшихся миссионерской деятельностью в Зихии.
[^349]: Фредерик Дюбуа Де Монпере. Путешествие вокруг Кавказа Т. I. / пер. Н. А. Данкевич-Пущиной. // Грузинский филиал АН СССР. Труды института абхазской культуры. — Выпуск VI. Свидетельства иностранцев об Абхазии. — Сухуми: Абгиз, 1937. — Гл. История черкесской нации.
[^350]: Voyages en Circassie. 1836. <https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10469740?page%20=%20%2C1>
[^351]: Voyages en Circassie. 1836. <https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10469740?page%20=%20%2C1>
[^352]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^353]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^354]: Voyages en Circassie. 1836. <https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10469740?page%20=%20%2C1>
[^355]: Journal of a Residence in Circassia: During the Years 1837, 1838 and 1839. 1840. <https://books.google.com.tr/books/about/Journal_of_a_Residence_in_Circassia.html?id%20=%20nx1DAAAAcAAJ&redir_esc%20=%20y>
[^356]: Voyages en Circassie. 1836. <https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10469740?page%20=%20%2C1>
[^357]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^358]: Gökçe, Cemal. Kafkasya ve Osmanlı İmparatorluğu'nun Kafkasya Siyaseti. İstanbul Kitabevi, 31 Ağustos 2001, s. 21. <https://docs.google.com/viewer?url>
[^359]: Tekindağ, Şehabeddin. Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı (XIV. yüzyıl Mısır tarihine dair araştırmalar)
[^360]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^361]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^362]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^363]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^364]: Tarih-i Ebü'l Feth.
[^365]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^366]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^367]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^368]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^369]: Seyahatnâme. <https://turuz.com/storage/Turkologi/2011/1448-7-2-Gunumuz_Turkcesi_ile_Evliya_chelebi_Seyahatnamesi_-7.Cilt_2._Kitap.pdf>
[^370]: Религии в Адыгее. 14 Kasım 2019. <https://capost.media/special/religii_v_adygee/>
[^371]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^372]: Çerkesler. Kafdav Yayınları, 18 Mayıs 2017.
[^373]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^374]: флаги адыгеи. <http://www.vexillographia.ru/russia/subjects/adygeja.htm>
[^375]: Налоев З.М.. Этюды по истории культуры адыгов.. 2009.
[^376]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^377]: Gammer, Moshe. “Review Article: A Preliminary to Decolonizing the Historiography of Shaykh Mansur.” Middle Eastern Studies, vol. 32, no. 1, 1996, pp. 191–202. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/4283782. Accessed 12 June 2023. <http://www.jstor.org/stable/4283782</nowiki>.>
[^378]: (Kadircan KAFLI. Şimâlî Kafkasya, İstanbul 1942, s.87)
[^379]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^380]: Natho, Kadir I. Circassian History. Pages 123–124
[^381]: Shenfield, Stephen D. "The Circassians : A forgotten genocide". In Levene and Roberts, The Massacre in History. Page 150.
[^382]: Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Page 59.
[^383]: Serbes, Nahit. Çerkeslerde inanç ve hoşgörü. <http://www.circassian.us/Makaleler/cerkeslerde-inanc-ve-hosgoru.pdf>
[^384]: Voyages en Circassie. 1836. <https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10469740?page%20=%20%2C1>
[^385]: Serbes, Nahit. Çerkeslerde inanç ve hoşgörü. <http://www.circassian.us/Makaleler/cerkeslerde-inanc-ve-hosgoru.pdf>
[^386]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^387]: Journal of a residence in Circassia during the years 1837, 1838 and 1839. Vol. 1-2. London, 1840 <http://www.archive.org/stream/journalofresiden01belluoft#page/n9/mode/2up>
[^388]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^389]: Khoon, Yahya. Muhammad Amin: Imam Shamil’s Naib to the Circassians in the Northwest Caucasus. 2010.
[^390]: Özsaray, Mustafa. Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık, 20 Şubat 2012.
[^391]: Нефляшева, Н. А.. Эволюция функций и статуса служителей мусульманского культа на Северо-Западном Кавказе (вторая половина xix - начало XX В. ). 2008, s. 34-55. <https://cyberleninka.ru/article/n/evolyutsiya-funktsiy-i-statusa-sluzhiteley-musulmanskogo-kulta-na-severo-zapadnom-kavkaze-vtoraya-polovina-xix-nachalo-xx-v>
[^392]: Дубровин Н. Черкесы (адыги). Нальчик, 1991. С. 222–223.
[^393]: Ислам в Черкессии в период войны за независимость. 20 Ocak 2009. <https://aheku.net/articles/russian/istoriya-adyigov/904>