# Çemçemal Muharebesi

> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87em%C3%A7emal_Muharebesi
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Çemçemal Muharebesi, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87em%C3%A7emal_Muharebesi (CC-BY-SA-4.0)

![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1d/Mamluke.jpg)
* (Jean Pierre Marie Jazet / After Carle Vernet, public-domain)*

- **Çatışma:** Çemçemal Muharebesi
- **Parçası:** 1774-1779 Osmanlı-İran Savaşı
- **Tarih:** Kasım 1774
- **Yer:** Çemçemal, Irak
- **Sonuç:** Kesin Osmanlı zaferi
- **Savaşan:** Osmanlı Devleti; Zend Hanedanı
- **Komutan:** Babanlı Ahmed Paşa; Ali Murad Han; Babanlı Mehmed Paşa
- **Güç:** 3.000; 12.000
- **Kayıp:** Hafif; 4-5.000 ölü; \* Ali Murad Han dahil çok sayıda esir ve yaralı

**Çemçemal Muharebesi**, [1774-1779 Osmanlı-İran Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1-%C4%B0ran_Sava%C5%9F%C4%B1_%281774-1779%29)'nda evre.

[Baban](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baban_Prensli%C4%9Fi) [Mutasarrıf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mutasarr%C4%B1f)ı [Babanlı Ahmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babanl%C4%B1_Ahmed_Pa%C5%9Fa) komutasındaki Osmanlı birliği, 1774 Kasım ayında ([İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) hâkimi [Kerim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerim_Han_Zend)'ın kayınbiraderi) [Ali Murad Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Murad_Han) komutasındaki İran ordusunu [Çemçemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87em%C3%A7emal)'de büyük bir yenilgiye uğrattı.

## Muharebe öncesi

![Ali Murad Han](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fe/Ali_Murad_Khan_Zand.png)
*Ali Murad Han (Zandiyeh, CC-BY-SA-4.0)*

Kölemen kökenli [Bağdat Valisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat_%28eyalet%29) Ömer Paşa eyalete şeklen bağlı olan ve son dönemde [Zend Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zend_Hanedan%C4%B1)'nın [Erdelan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdelan) Valisi Hüsrev Han'a yakınlık gösteren [Baban Emirliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baban_Prensli%C4%9Fi)'nin içişlerine daha fazla karışmaya başladı ve nihayetinde 1774 başında Mehmed Paşa'yı azlederek yerine Abdullah Paşa'yı atadı. Bunun üzerine Mehmed Paşa da [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran) egemenliğindeki [Erdelan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdelan)'a sığındı. Aynı dönemde, [Kerim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerim_Han_Zend), [1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1768-1774_Osmanl%C4%B1-Rus_Sava%C5%9F%C4%B1)'ndan yenilgiyle ayrılmış [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'na saldırı olanağı arıyordu. Gerek Mehmed Paşa'nın [İran](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran)'a iltica ederek yardım istemesi, gerek Bağdat Valisi Ömer Paşa'nın [Necef](https://turkipedia.org/tr/wiki/Necef) ve [Kerbela](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerbela)'yı ziyaret eden İranlı hacıları taciz ettiği iddiaları [Kerim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerim_Han_Zend) Osmanlı Devleti'ne savaş açma gerekçelerini vermiş oldu.[^1]

## Muharebe

![Osmanlılara bağlı Baban Emirliği ve İranlılara bağlı Erdelan vilayeti](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Kurdish_states_1835.png/1280px-Kurdish_states_1835.png)
*Osmanlılara bağlı Baban Emirliği ve İranlılara bağlı Erdelan vilayeti (WikiEditor2004, public-domain)*

[Kerim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerim_Han_Zend), kayınbiraderi [Ali Murad Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Murad_Han) komutasında 10.000 askerden oluşan bir orduyu 1774 Ekim ayında [Erdelan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erdelan)'a gönderdi. Yolda yaklaşık (firarî) Mehmed Paşa'ya bağlı yaklaşık 2.000 askeri de bünyesine katan İran ordusu Kasım ayında Osmanlı-İran sınırını geçerek [Baban Emirliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baban_Prensli%C4%9Fi)'ne girdi.

Bağdat Valisi Ömer Paşa ise Basra Mütesellimi [Süleyman Ağa](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCy%C3%BCk_S%C3%BCleyman_Pa%C5%9Fa)'nın [Zend Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zend_Hanedan%C4%B1)'nın başkenti [Şiraz](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eiraz)'daki casusları aracılığıyla sözkonusu saldırı planından haberdar olduğundan [Baban](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baban_Prensli%C4%9Fi) Mutasarrıflığını devralmış [Babanlı Ahmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Babanl%C4%B1_Ahmed_Pa%C5%9Fa)'ya (firarî Mehmed Paşa'nın kardeşi) takviye gönderebilmişti.

Ahmed Paşa takviyelerle birlikte yaklaşık 3.000 askerden oluşan birliğiyle İran ordusunu [Çemçemal](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87em%C3%A7emal) mevkiinde karşıladı. Sayı üstünlüklerini dikkate alarak taarruza geçen İranlılar başlangıçta Osmanlı birliğini geriletseler de, [Ali Murad Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Murad_Han)'ın fazla özgüvenle şahsen taarruzun başına geçerek Osmanlı birliklerinin merkezine yönelmesi, muharebenin kaderini değiştirdi. [Ali Murad Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ali_Murad_Han)'ın atından düşürülerek esir edilmesi üzerine İran birliklerinde önce idare kayboldu, ardından başlayan çözülme ise daha sonra bozguna dönüştü. Yaklaşık dört saat süren muharebenin sonucunda yaklaşık 4-5.000 ölü veren İran ordusu hezimete uğradı[^2][^3] Ali Murad Han'ın yanı sıra, 12 komutan da Osmanlılarca esir alınmış, ayrıca 3 top ele geçirilmişti.[^4]

## Muharebe sonrası

[Kerim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerim_Han_Zend) bu yenilgiye sinirlenerek kardeşi [Sadık Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadiq_Khan) komutasında 20.000 kişilik (*bazı kaynaklarda 30.000*) bir orduyu [Basra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra) üzerine, 20.000 kişilik ikinci bir orduyu ise [Bağdat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C4%9Fdat) civarına gönderdi. Bağdat civarındaki ordu bölgedeki Osmanlı birliklerini teyakkuz halinde tutarken, [Sadık Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sadiq_Khan) komutasındaki ordu ise 1775 Mart ayında [Huveyze](https://turkipedia.org/tr/wiki/Huveyze)'dan çıkarak Nisan ayında [Basra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra)'yı kuşattı.

[Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) tarafından bu gelişmeler üzerine, İran'a resmen savaş açmadıysa da (savaş [Basra](https://turkipedia.org/tr/wiki/Basra)'nın 16 Nisan 1776'da işgalinin öğrenilmesi üzerine 2 Mayıs 1776'da açılacaktır), [Kerim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kerim_Han_Zend)'a karşı önlemler ve [Erzurum Valisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum_%28eyalet%29) [Yeğen Ali Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ye%C4%9Fen_Ali_Pa%C5%9Fa) komutasında bir ordu oluşturulması ve İranlılarla yapılacak savaşa hazır olunması gerektiği hususunda bölge idarecilerine hüküm gönderildi.[^5]

[^1]: "Zand Dynasty", Richard N. Frye, The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, Oxford University Press (2009), ISBN 978-0-19-530513-5 s.90
[^2]: "Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779", John R. Perry, University of Chicago Press (2015), s.186
[^3]: "Osmanlı Tarihi", İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Türk Tarih Kurumu, Ankara (1994), c.4/1, s.459.
[^4]: "Commerce et Luttes de Pouvoir dans le Golfe 1620-1820" (Fransızca), Sultan bin Mohammedal-Qasimi, Al Qasimi Publications, Abu Dabi (1999), s.330
[^5]: XIX. Yüzyılın ilk yarısında Osmanlı-İran Siyasî İlişkileri (1774-1848), Sıtkı Uluerler, Fırat Üniversitesi, Elazığ (2009), s.53