Çarşamba (folklor)

Çarşamba gününe Türklerde değişik anlamlar yüklenmektedir. Nevruzdan önceki son dört çarşambaya özellikle Azeri kültüründe ayrı bir önem verilir. Nevruz yaratılışın aşamalarını simgeleyen dört öğeyle (su, ateş, rüzgâr ve toprak) ilgili kutlama geleneklerini içerir. Genel olarak çarşamba günlerinde ve özellikle bu son dört çarşambada gece vakti dikkatli olunması ve doğaya (doğa ruhlarına) saygısızlık yapılmaması gerektiğine inanılır.

Dört Çarşamba

• Su Çarşambası: ("Sular Navruzu"). Ezel Çarşamba da denilmektedir. Bugünde su havzalarında düzenleme çalışmaları yapılır, su kaynakları ve kuyular temizlenir. Henüz gün doğmadan tüm insanlar su kıyılarına veya kuyulara, çeşmelere gider. Önce elini-yüzünü yıkar sonra su üstünden atlar, yaralılar yaralarına su sürer. İnsanlara birbirlerinin üzerine su serperler. O gün sudan geçenlerin yıl boyunca hastalığa yakalanmayacağına inanılır. Eski Türklerde su tanrıları Aban ve Yadan'ın onuruna türküler ve dualar okunduğu bilinmektedir.

• Od Çarşambası: ("Otaş Navruzu"). Üskü Çarşamba veya Addı Çarşamba olarak da bilinen gündür. Bu gelenek eski Türklerin Güneş'e ve Od'a (ateşe) olan kutsal inancından veya saygısından kaynaklanmaktadır. Geleneklere göre, bu gün ateş yakılarak ateşin üzerinden atlandığı takdirde insanın içinde bulunan tüm kötülük ve çirkinliklerin yakılmış (ortadan kaldırılmış) olacağına inanılır.

• Yel Çarşambası: ("Salhın Navruzu"). Uyandıran Çarşamba veya "Rüzgârlı Çarşamba" olarak da bilinir. Bu günde esen sıcak veya ılık rüzgârlar yazın gelişini insanlara ve doğaya haber verirler. Uyanan yel, daha önceden uyanmış olan suyu, ateşi harekete geçirir. Navruz şenliklerindeki Yel Baba töreni geçmiş çağlardaki Yel Tanrısı inancı ile ilgilidir. O gece söğüt ağacının veya kutlu sayılan başka bir ağacın altına gidilerek Yel Baba çağrılır. Eğer Yel Baba (Yel Ata) insanların sesini duyup eserse ve söğüdün dallarını toprağa dokundurursa, tutulan dilekler yerine gelecek demektir.

• Yer Çarşambası: ("Toprak Navruzu"). Toprak Çarşambası veya Yılahır Çarşambası da denir. Nevruz öncesindeki son Çarşamba gününde nihayet yer (toprak) uyanır, nefes almaya başlar. İnanca göre toprak artık ekilmeye hazır olduğu için ona tohum serpilebilir. Söylencelere göre geçmiş çağlarda kişilerin gıda kıtlığından eziyet ve sıkıntı çektikleri bu günde Su, Ateş ve Yel bir araya gelerek, Toprak Hatunun yeraltı tapınağına konuk olarak giderler, ondan yiyecek isterler ve böylece uyumakta olan toprağı uyandırırlar.

Çarşamba Ateşi Festivali

Çaharşenbe Suri ya da Çarşenbe Suri (Farsça: چهارشنبه‌سوری; romanize: Čâhâršanbe suri; kelime anlamı “Kızıl Çarşamba”), kökeni eski Zerdüşt geleneklerine dayandırılan ve yılın son çarşamba gününden önceki gece kutlanan İran'a özgü bir ateş festivali olarak bilinir.^{[1]ČAHĀRŠANBA-SŪRĪ.[2]Moin, Mohammad, ed. (2002) [1972]. "چهارشنبه‌سوری" [Č.-šanba(-e)-sūrī]. Moin Encyclopedic Dictionary (in Persian) (One-volume edition based on 6-volumes ed.). Tehran: Moeen Publications. ISBN 9789647603072.[3]Mosaheb, Gholamhossein, ed. (2002) [1966]. "چهارشنبه‌سوری" [Čahār.Šanbe suri]. The Persian Encyclopedia (in Persian). Vol. 1 (2nd ed.). Tehran: Amirkabir. p. 811. ISBN 964303044X.} İran Yeni Yılı olan Nevruz'un ilk kutlama etkinliği olarak kabul edilmektedir.^{[4]Fu, Alison. Persian fire-jumping festival delights Berkeley residents. 13 Mart 2013.[5]Chaharshanbe Suri: Experiencing Iran's Fiery Festival. 17 Mart 2025.}

Bayramın merkezinde, kıştan bahara geçişi simgeleyen arınma ve yenilenme ritüelleri yer alır. En önemli gelenek, avlularda, köy meydanlarında, şehir sokaklarında, çatıların üzerinde ve tepelerde ateşler yakılmasıdır. İnsanlar bu ateşlerin üzerinden atlayarak “senin kızıllığın benim solgunluğuma” anlamına gelen bir ifade söyler. Bu ritüelin, ateşin hastalıkları, zayıflığı ve kötü şansı ortadan kaldırdığı; buna karşılık insanlara güç ve enerji verdiği inancına dayandığı belirtilmektedir.^{[1]ČAHĀRŠANBA-SŪRĪ.}

Akşam saatlerinde başka gelenekler de uygulanır. Bunlardan biri, insanların kılık değiştirerek komşuların kapılarını çalıp kaselere kaşık vurarak yiyecek istemesi şeklinde gerçekleşen ve “kaşık çalma” olarak bilinen gelenektir. Bu uygulama, Cadılar Bayramı'ndaki “trick-or-treat” (şaka mı? ikram mı?) geleneğine benzetilmektedir. Bir diğer gelenek ise, Hâfız'ın şiirlerinden oluşan bir kitabın rastgele açılarak çıkan dizelerin yorumlanmasına dayanan bir tür fal bakma pratiğidir.^{[1]ČAHĀRŠANBA-SŪRĪ.} Kutlamalar sırasında ayrıca dileklerin gerçekleşmesine veya iyi şans getirdiğine inanılan kuru meyve ve kuruyemiş karışımı atıştırmalık "ajeel" tüketilir; gecenin ilerleyen saatlerinde ise pilav gibi geleneksel yemekler hazırlanır.^{[1]ČAHĀRŠANBA-SŪRĪ.}

1979'da İran İslam Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra Çaharşenbe Suri kutlamaları ülkede siyasi bir anlam da kazanmıştır.^{[6]Naseri, Leila. Chaharshanbe Suri in the Iranian Soul. 13 Mart 2026.} İran'daki teokratik yönetim, festivalin eski İran kökenlerini “pagan bir kalıntı” olarak nitelendirerek kutlamaları caydırmaya çalışmıştır.^{[7]Iran’s Fire Festival Claims 19 Deaths and 2,800 Injuries. 16 Mart 2022.} Bu nedenle festival zaman zaman siyasi bir nitelik kazanmakta, geniş katılımlı kutlamalar hükûmet karşıtı gösteriler için fırsat olarak değerlendirilebilmektedir.^{[6]Naseri, Leila. Chaharshanbe Suri in the Iranian Soul. 13 Mart 2026.} 17 Mart 2026'da yapılması beklenen kutlamaların, Ocak 2026 protestoları sırasında meydana gelen katliamların kurbanlarını anmak ve İran'da barış ile özgürlük taleplerini dile getirmek amacıyla gerçekleştirileceği öngörülmüştür.^{[6]Naseri, Leila. Chaharshanbe Suri in the Iranian Soul. 13 Mart 2026.}

Çarşamba Ateşi Festivali'nin Siyasi Boyutu

Her yıl düzenlenen Çarşamba Ateşi Festivali kutlamaları, Iran'da halk ile devlet arasında gerilime neden olmaktadır. İran'daki dinî otoriteler, ateş üzerinden atlama gibi ritüeller içeren bu bayramı İslam öncesi kökenlere sahip batıl bir gelenek olarak değerlendirerek kaldırılması gerektiğini savunmaktadır. Bunun yanı sıra, kutlamaların kamusal alanlarda büyük kalabalıkları bir araya getirmesi güvenlik açısından da kaygı yaratmaktadır. Yetkililer, bu tür toplu buluşmaların rejim karşıtı protestolara dönüşebileceği endişesiyle her yıl çeşitli kısıtlamalar uygulamakta, katılımcılara yönelik uyarılar yapmakta ve bazı durumlarda gözaltılar gerçekleştirmektedir.^{[7]Iran’s Fire Festival Claims 19 Deaths and 2,800 Injuries. 16 Mart 2022.}

Çarşamba Ateşi Festivali etrafında yaşanan bu gerilim, İran'da İslam öncesi ulusal kimlik ile İran İslam Cumhuriyeti tarafından teşvik edilen İslami kimlik arasındaki daha geniş bir tartışmanın parçası olarak görülmektedir. Rejim, ülkenin İslami karakterini güçlendirmeye ve İslam öncesi geleneklerin önemini azaltmaya çalışırken, halkın önemli bir kısmı Nevruz ve Çarşamba Ateş Festivali gibi bayramları kutlamayı sürdürmektedir. Bu etkinlikler zaman zaman siyasi muhalefetin görünür hâle geldiği alanlara dönüşebilmekte; bazı protestocular kutlamalar sırasında siyasi sloganlar atarak rejime yönelik eleştirilerini dile getirmektedir. Tüm kısıtlamalara rağmen bu geleneklerin sürdürülmesi, İran'da kültürel mirasın toplumsal gücünü ve devlet ile toplum arasındaki görüş ayrılıklarını ortaya koymaktadır.^{[8]Ivan Sascha Sheehan, opinion contributor. Culture clash could lead to political revolt during Persian Festival of Fire. 12 Mart 2018.}

17 Mart 2026'da gerçekleştirilecek Çarşamba Ateş Festivali kutlamalarının, 2025-2026 İran protestoları sırasında hayatını kaybeden göstericilerin anılmasıyla da ilişkilendirilmesi beklenmektedir. Bazı muhalif gruplar ve Rıza Pehlevi destekçileri, protesto hareketiyle dayanışma göstermek amacıyla geniş katılımlı kamusal etkinlikler düzenlenmesi çağrısında bulunmuştur. Bu bağlamda, 2026 yılı kutlamalarının yalnızca geleneksel bir festival değil, aynı zamanda siyasi ifade ve dayanışma açısından da önem taşıyabileceği değerlendirilmektedir.^{[6]Naseri, Leila. Chaharshanbe Suri in the Iranian Soul. 13 Mart 2026.}

Çarşamba Karısı

Çarşamba Karısı (Azerice: Çərşənbə Arvadı) - Halk inancındaki ürkütücü bir varlığı ifade ettiği kadar, Türkçede mecazen saçı başı karmakarışık, paspal, özensiz kadın anlamında da kullanılan bir sözcüktür. Kimi zaman Alkarısı'nadenk düşen bir varlıktır. Çarşamba gecesi iş yapılırsa veya yeni bir işe başlanırsa öfkelenen ve o eve kötülük getiren çirkin bir kadın olarak tanımlanır. Bazen evin çocuğunu herkesin gözü önünde alıp kaçırır. Çarşamba Karısı hortlak türü bir yaratık olarak da anılır. O hiç kimseden korkmaz ve bu nedenle de çocukları gizlice kaçırmaz, herkesin gözü önünde alıp gittiği söylenir. Yine Anadolu inançlarında Çarşamba günleri yarım kalan, bitirilmemiş işler bulunan evlere girerek ortalığı karıştıran, insanlara kötülük yapan bir kadın olarak tanımlanır.

Ayrıca Bakınız

• 2025-2026 İran Protestoları

Dış bağlantılar

• Yöresel İnanışlar - "Çarşamba Gelenekleri" başlığı, Iğdır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü

• Batıl İnanişlar - "Kara Çarşamba" başlığı, Muş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü