Âşık Peri
Âşık Peri (Azerbaycan Türkçesi: Aşıq Pəri, tahmini 1811, Maralyan, Hırdapara-Dizag ilçesi, Karabağ Hanlığı - 1847) - Azerbaycanlı âşık ve şairdir.
Âşık Peri, 19. yüzyılın tanınmış âşıklarından biri olup, Azerbaycan kadın âşık sanatının kurucusu ve öncüsüdür. Şiirleri genellikle sözlü şiir düellolarından oluşuyordu. O, Azerbaycan dilinde çeşitli halk şiiri biçimlerini kullanmıştır. 1811 yılında Karabağ Hanlığı’nın (günümüz Azerbaycan’ın Cebrayil rayonuna bağlı) Maralyan köyünde doğmuş, çocuk yaşlarından itibaren şiir yazmaya başlamış ve daha sonra Karabağ Hanlığı’nın başkenti Şuşa’ya taşınmıştır. Yerel şiir yarışmalarına sıkça katılmış, erkek meslektaşlarıyla yarışarak onları mağlup etmiş ve bölgenin ilk ünlü kadın âşığı olmuştur. Genç yaşta, bilinmeyen koşullar altında vefat etmiştir.
Peri’nin yaratıcılığının başlıca konuları sevgi, adaletsizliklere karşı itiraz, acı ve hasretin ifadesi idi. Şiirlerinde sade ve anlaşılır bir dil kullanmıştır. Kendi sanat topluluğunda tek kadın olarak, sık sık meslektaşlarına karşı esprili ve alaycı bir üslup sergilemiştir. Âşık Peri’nin şiiri bağımsız ruhuyla öne çıkmış, kadın olarak ifade imkânlarını genişletmek amacıyla âşık şiirinin mevcut yapısından faydalanmıştır. Erkek meslektaşlarıyla yaptığı düellolarda onların tekliflerini reddetmiş, hiçbir zaman bir erkeğin himayesine ihtiyaç duymadan tek başına sahneye çıkmıştır. Âşık Peri, “Azerbaycan kültürünün güçlü ve bağımsız kadın örneği” olarak tanımlanmıştır.
Hayatı
Âşık Peri, 1811 yılında bugünkü Cebrayıl bölgesinde bulunan Maralyan köyünde doğdu. Küçük yaşlardan itibaren aşık şiiriyle ilgilenmeye başladı. Kısa sürede ünü yayıldı ve devrinin aşıklarının dikkatini çekti. Tahmini olarak 1830'lu yıllarda Şuşa'ya taşındı ve hayatının geri kalanını burada geçirdi.
Feridun Bey Köçerli, Âşık Peri'nin eğitimli ve güzel bir hanım olduğunu yazar. Âşık meclislerinde çok itibar görürdü. Şairler onun güzelliğini şiirlerinde övmüştür.
Âşık Peri, Mirza Hasan Bey Mirza, Kerbelalı Abdullah Canizade, Caferkulu Han Neva, Muhammed Bey Aşık, Mirzacan Medetov gibi âşıklarla âşık atışması yapmış ve ününü artırmıştır.
Güzel şiirleri ve nüktesi ile kısa zamanda Karabağ şairlerinin ilgisini çekmiş, Şuşa'da sık sık şiir toplantılarına katılmıştır. Edebi miras günümüze tam olarak ulaşmamıştır ve sadece 50 civarında şiir bilinmektedir. Şiirleri ilk kez Mirza Yusif Karabağ'ın "Məcmueyi-divani-Vaqif və müasirini-digər" (1856) adlı mecmuasında, daha sonra ise A.Berge'in derlediği "Qafqaz və Azərbaycanda məşhur olan şüəranın əşarına məcmuədir" (Leipzig, 1867) adlı kitabında yayınlanmıştır.
Günümüzde koşukları daha çok bilinmektedir. Bu koşuklar sade ve anlaşılır bir dille söylenmiştir. Âşık Peri, tahminen 1847'de Şuşa şehrinde yaşamını yitirmiştir.
Ayrıca bakınız
Âşık Peri Camii